لغت و اعراب :
يومَ متعلّق به « اذكر » مقدّر . بارز : آشكار . غادَرَه : ترك كرد آن را . موعد : وعده و زمان و مكان وعده . أشفق منه : ترسيد از آن . ويلة : بلا و افتضاح .
تفسير :
[ احوال قيامت ]
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً
يعنى : و به ياد آور روزى را كه كوهها را سير مىدهيم . همهء كوهها و تپهها و ارتفاعات روى زمين را از سطح زمين بركنده و در فضا سير مىدهيم و آنها را همانند پشم و پنبه حلّاجى مىكنيم و به صورت رملها و شنهاى نرم درمىآوريم و همه را گرد و غبار كرده ، در فضا منتشر مىسازيم و به شكل سراب و آبنما معدوم مىكنيم . و آن وقت است كه اين زمين را در تمام سطوح خود صاف و هموار و آشكار مىبينى ، يعنى از هر نقطهاش بنگرى جز سطح هموار كروى مشاهده نمىكنى .
وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً
يعنى : آنان را از همه سوى اين كره گرد مىآوريم و احدى را ترك نمىكنيم . همهء آنها را كه زير خاكاند مانند اجساد انسانها و حيوانات ، و آنها را كه در محيط ديگرند مانند ارواح و اجنّه ، در محكمهء عظيم الهى براى حساب و داورى و مجازات جمع مىكنيم .
وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفّاً لَّقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّن نَجْعَلَ لَكُم مَوْعِداً
يعنى : و اى پيامبر ، آنها در آن روز صف بسته بر پروردگارت عرضه مىشوند و به آنها از جانب مليك مقتدر يا فرشتگان خدمت خطاب مىشود : حقّاً كه امروز به سوى ما همانگونه آمديد كه در دنيا نخستين بار شما را آفريده بوديم . اين خطاب براى تحقير و تعجيز و توبيخ آنهاست ، يعنى آنگونه كه در دنيا هنگام تولد از مادر ، مالك چيزى و قادر بر چيزى نبوديد و سراپا عجز و نياز و تحت سلطهء ديگران بوديد ، امروز نيز همانگونه به پيش ما آمديد ، نه مال ، نه ثروت ، نه اولاد و ارحام و نه لشكر و عِدّه و عُدّهاى داريد .
و « بل زعمتم » اعراض از توبيخ و ملامت است ، يعنى بلكه در دنيا گمان مىكرديد كه