لغت و اعراب :
قرآناً منصوب است به فرقناه به نحو اشتغال . مكْث به ضم ميم به معنى درنگ است .
[ مراحل نزول قرآن و لزوم تواضع در برابر آن ]
تفسير :
وَبِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَبالْحَقِّ نَزَلَ
يعنى : و به حق اين قرآن را نازل كرديم و به حق بر پيامبر و جامعه فرود آمده است .
بايد دانست كه مراحل نزول قرآن شش مرحله است : 1 - نزول از مبدأ اعلى و علم ازلى الهى بر قلم يعنى موجود زندهاى كه الفاظ و محتواى قرآن را مىدانست و در خود جاى مىداد . 2 - نزول از قلم به لوح محفوظ به واسطهء جريان قلم بر صفحهء آن . 3 - نزول از لوح به وسيلهء خواندن بر نفس جبرئيل امين . 4 - نزول به واسطهء تلاوت جبرئيل و استماع پيامبر ، بر قلب مطهّر پيامبر اسلام . 5 - نزول از قلب پيامبر به وسيلهء تلاوت او بر اذهان عامّه و صفحات مصحفها ، و اين مراحل همه مقدماتى است . 6 - نزول در ميان جامعه يعنى پيادهشدن اصول و فروع و معارف و حقائق آن در متن مجامع بشرى به گونهاى كه جامعه را تبديل به مدينهء فاضله كند . و غرض از آيه آنكه نزول آن در هر مرحله توأم با حقانيت و درستى و هدفى و الا و غرضى برتر و بالا بوده و منزه از هر باطل و انحراف و دور از دخالت شياطين و ارواح خبيثه است ، پس نزولش نزول رحمت از جانب حق ، و ورودش شمول نعمت به جامعهء بشرى است ، و حق و حقيقتى بالاتر از اين نيست .
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً
يعنى : و اى پيامبر ، تو را جز مژدهدهنده و بيمدهنده نفرستاديم . پس وظيفهء تو تنها ابلاغ رسالتهاى الهى است توأم با بشارت گروندگان در دنيا و آخرت و بيمدادن منكران و طاغيان . و اما اجراى احكامِ ابلاغ شده و پيادهكردن شريعت در مجامع ، از وظايف ولايت و امامت است و آن در مكه ممكن نيست « 1 » ، و پاداش مطيعان در دنيا و آخرت و كيفر طاغيان هم از شئون ربوبى است .
وَقُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا
هامش
( 1 ) . يعنى در مكه پيش از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه .