حاصل آنكه در فاصلهء ميان دو حد كه نيمى از آن روز و نيمى شب است و از نظر ساعت گاهى متساوى و گاهى مختلف است بايد چهار قسم نماز برپا دارى : ظهر و عصر و مغرب و عشا ، و يا از زوال تا غروب دو قسم نماز به جا آورى : ظهر و عصر .
وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً
يعنى : و نيز قرآن فجر - نماز صبح - را اقامه كن ، زيرا نماز صبح مورد مشاهده است .
بنا به معناى اول غسق و با عطف اين كلمه دلالت آيه بر نمازهاى يوميهء پنجگانه تمام مىشود . و اطلاق قرآن به نماز مجاز و از قبيل استعمال اسم جزء در كل است ، زيرا بخش بزرگى از اجزاى قولى نماز قرآن است به لحاظ لزوم قرائت سورهء حمد و يك سورهء كامل در دو ركعت اول تعييناً و در ركعات ديگر تخييراً . و مشهود بودن نماز صبح به لحاظ اين است كه فرشتگان موكَّل به اعمال شب انسان ، نماز صبح اول وقت او را مشاهده مىكنند و مىنويسند و به عنوان ختام مِسكِ اعمال شب او قرار داده ، عروج مىكنند و فرشتگان موظف به اعمالِ روز او در اول وقت حضور ، نماز صبح را مىبينند و آنها هم آن را مىنويسند و فال نيك عملهاى روزش قرار مىدهند .
وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَّحمُوداً
يعنى : و در پارهاى از شب براى اقامهء نماز بيدار شو و اين دستور تكليف زايدى است براى تو ، اميد آنكه پروردگارت تو را به مقام پسنديدهاى « 1 » برانگيزد .
مراد از نماز پس از بيدار شدن ، نماز شب است كه سيزده ركعت است يا مطلق نماز در شب است ، و مراد از تكليف زايد اين است كه علاوه بر واجبات ، نماز شب را مستحب كرديم . يا علاوه بر واجبات امّت ، نماز شب را بر تو واجب نموديم .
و معناى مقام پسنديده « 2 » اين است كه هر كه بدان توجه كند آن را نيكو شمارد و تحسين كند و بستايد . و اين مقام غير از مقام و منصب نبوت و رسالت يا امامت است كه در حال خطاب ، واجد بود بلكه طبق روايات ، مقام والاى شفاعت در آخرت است كه برترين مقام آن روز است ، مقامى كه اولين و آخرين از بشر و فرشتگان غبطهء آن را خواهند خورد ،
هامش
( 1 ) . ستودهاى .
( 2 ) . ستوده .