خضوع در مقابل او و اداى احترام و تقديس مخلوق جديدالخلقه . و در حقيقتِ اين قسم از خضوع ، اعتقاد به الوهيت يا ربوبيت مسجودٌ لَه اخذ نشده است . و ممكن است مراد خضوع لغوى يعنى مطلق فروتنى باشد .
پس همهء فرشتگان سجده كردند جز ابليس كه در ميان فرشتگان بود و فرمان سجده شامل حال او هم بود .
قَالَ ءَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً
يعنى : ابليس پس از آنكه امتناع او از امر خداوند و نافرمانى او براى همهء فرشتگان ملأ اعلى ظاهر شد و خدا از وى پرسيد چرا سجده نكردى ؟ گفت : آيا من بر كسى سجده كنم كه او را از گل آفريدى ؟ يعنى مرا از آتش و او را از گل آفريدى و آتش بر گل شرافت و برترى دارد ، پس من بر او برترى دارم و سجدهء راجح بر مرجوح قبيح است .
قَالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِى كَرَّمْتَ عَلَىَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا
يعنى : ابليس پس از آن كه از سجده امتناع كرد و مورد لعن و طرد واقع شد و از خداوند تا روز قيامت مهلت ادامهء حيات خواست و تا روز معيّن يعنى نفخهء اول صور اسرافيل مهلت يافت ، گفت : اى خدا ، به من خبر ده اين شخصى كه او را بر من برترى بخشيدى و گرامى داشتى ، چرا گرامى داشتى ؟ سوگند به عزتت ، اگر مرا مهلت دهى و تا روز قيامت مرگم را به تأخير اندازى بر همهء ذرّيّهء او جز اندكى از آنان ، مسلّط خواهم شد و آنها را لجام خواهم كرد ، يعنى آنها را در عقايد و اخلاق و كردار به هر سو منحرف خواهم نمود .
قَالَ اذْهَبْ فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَّوْفُوراً « 63 » وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُم بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُوراً « 64 » إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا « 65 »
تفسير روان (فارسى) — صفحة 344
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٤٤