معناى آيه : و هيچ مجتمعى از مجتمعات بشرى نبوده مگر آنكه ما هلاككنندهء آنها در دنيا پيش از روز قيامت و يا عذابكنندهء آنها به عذابى سخت بوديم .
و ممكن است آيه شامل اعم از زمانهاى گذشته و آينده باشد و مراد بيان كلّى حال هر مجتمعى باشد كه دين حق و شريعت وقت بر آنها عرضه شود و آنها نپذيرند ، كه عذابهاى استيصال آنها مانند زلزله و طوفان و طغيان دريا و آتشفشانى كوههاست كه مجتمع عظيمى را نابود مىسازد و عذابهاى سخت آنها مانند گرانى ، قحطى ، و با ، و بيمارىهاى صعبالعلاج است .
و ممكن است آيه اشاره به مقدمهء قيامت باشد ، يعنى و از علايم قيامت آن كه هيچ مجتمعى نخواهد ماند جز آنكه پيش از قيامت و در شُرُف قيام آن ، صالحان آنها را به مرگ طبيعى مىميرانيم و طالحان و طاغيان را به هلاكت دستهجمعى يا پس از عذاب شديد مىكشيم تا دنيا به كلّى خالى گردد . و مؤيّد اين احتمال آنكه در آخر دنيا و در آستانهء قيام رستاخيز ، اكثريت اهل دنيا رو به جاهليت مىآورند كه جاهليت اخيره است مقابل جاهليت اولى كه پيش از بعثت نبى اسلام صلى الله عليه و آله و جاهليت وسطى كه پيش از ظهور مهدى موعود بوده و در روايات نيز آمده است : لاتقوم الساعة الّا على شرار الناس . و بالأخره به دو نوع و صورت كشته مىشوند .
كَانَ ذلِكَ فِى الْكِتَابِ مَسْطُوراً
يعنى : اين سنّت الهى در آن كتاب نوشته شده است .
اين دو كيفر خاص طبق اقتضاى طغيانهاى بشر همانند ساير كيفرهاى اعمال و ساير پاداشها از علم ازلى الهى گذشته و در لوح محفوظ نگاشته شده است و بر وفق آن فعليت و عينيت پيدا مىكند .
وَمَا مَنَعَنَا أَن نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَن كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ
اين آيه پاسخ برخى از اعتراضات كفّار و مشركان است كه چرا محمّد صلى الله عليه و آله از پذيرش درخواست آيه و معجزهء ما امتناع مىورزد ، مانند آنكه درخواست مىكردند كه كوه صفا را مبدّل به طلا كند و از فلان نقطه چشمههايى بيرون آورد و نظير آنچه در آيهء 90 اين سوره خواهد آمد .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 340
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٤٠