مهمترين دستور خداوندى براى بشر است و پس از القا و عرضهء آن به فرشتگان پيش از خلقت آدميان در رأس دعوت انبيا و سرلوحهء افتتاح كتابهاى آسمانى قرار گرفته است و در اين كتاب حكيم نيز بيش از همه چيز بر آن تأكيد و اصرار شده است ، و در اين سورهء شريفه از اين آيه تا آيهء 39 در ضمن 16 آيه ، 14 يا 20 حكم مهم اصولى و فروعى وجوبى و تحريمى ذكر شده كه در صدر آنها مسألهء توحيد و در آخر آنها مسألهء شرك بيان شده و در ميان اين مبدأ و منتهى اشاره به احكام زير شده است چون : وجوب احسان به والدين ( يعنى اف نگفتن ، نراندن ، وجوب قول كريم ، خفض جناح و دعا براى آنها و گفتار ميسور و ليّن ) و وجوبِ دادن حقّ ذىالقربى ، و حرمت تبذير ، و حرمت بخل ، و حرمت اسراف ، و حرمت قتل اولاد از ترس فقر ، و حرمت زنا ، و حرمت قتل نفس و ثبوت قصاص ، و حرمت تعدّى در مقام استيفاى حق ، و حرمت خوردن مال يتيم ، و وجوب وفاى به عهد و توفيه و پر دادن كيل و وزن ، و حرمت تبعيت از شك و جهل ، و حرمت تكبر و تبختر در مشى ، و شرك به خداوند .
إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَهُمَا قَوْلًا كَرِيماً
يعنى : و اگر يكى از آن دو يا هر دوى آنها در نزد تو به سنّ پيرى رسند ، به آنها اف مگو - اگر روى گذشت سنّ و سالمندى آنها متحمل زحماتى شدى از جهت انفاق و سرپرستى و تحمل گفتار زشت و رفتار خشن آنها ، اظهار ناراحتى بر آنها مكن حتى به گفتن اف يا عبارتهاى مشابه - و بر آنها داد مزن و پرخاش مكن و آنها را از خود مران ، و به آنها سخنى شايسته و نيكو و محترمانه بگو .
وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيراً
يعنى : در مقابل آنها از روى ترحم و مهربانى ، بالهاى ذلّت فرود آر و پرهاى تواضع بگستر ، و بگو : پروردگارا ، هر دو را مورد رحمت و احسانت قرار ده همانگونه كه آنها مرا در حال خوارى و كودكى تربيت نمودند .
ظاهر آيه شمول آن به حال حيات و پس از مرگ آنهاست . و ظاهر امر به دعا استجابت آن است در هر دو حال . و توصيهء اولاد به دعا براى ابوين و عدم توصيهء ابوين به دعا براى فرزند كاشف از اين است كه شفقت اولاد نسبت به ابوين كمتر است و نياز به امر دارد ، و
تفسير روان (فارسى) — صفحة 318
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣١٨