آسمانى و احكام اصولى و فروعى الهى ، بازداشتند ، در آخرت به خاطر آنكه اينگونه افساد مىكردند عذابى بر عذابشان مىافزاييم . پس جملهء « بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ » اشاره به منع ديگران است .
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِى كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِم مِنْ أَنفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيداً عَلَى هؤُلَاءِ
يعنى : و متذكر روزى باشيد كه در ميان هر امتى گواهى را بر آنها از خودشان برمىانگيزيم و اى پيامبر ، تو را هم بر اينان يعنى بر امت خود گواه مىآوريم .
مراد از اين كه گواه هر ملتى از خودشان خواهد بود يعنى اكتفا به فرشتگان نمىكنيم و از پريان هم گواه نمىآوريم . و صدر اين آيه تكرار و تأكيد صدر آيهء 84 است ، لكن ذكرش در آن آيه براى اين است كه پس از شهادت جايى براى سخن و اعتذار كفار نمىماند و راهىِ دوزخ مىشوند . و در اين آيه براى اين است كه پيامبر اسلام هم گواه ملت خود خواهد بود .
و ممكن است كلمهء « هؤلاء » اشاره به شهداى امتها باشد كه مفهوم از كلمهء شهيد است .
يعنى اى پيامبر ، تو را هم به عنوان شاهد و گواه بر گواهان امتها از پيامبران و معصومان و غير آنها حاضر خواهيم كرد تا بر نبوت و عدالت آنها و بر صدق گواهى آنان دربارهء امتشان گواهى دهى ، يا اگر اشتباه و فروگذارى شده تكميل نمايى . و كيفيت تحمل اين شهادت يعنى راه اطلاع پيامبر اسلام از حوادث واقع شده در امم گذشته و علم به حال شاهدها و مشهودٌ عليهم ، اخبار جبرئيل است در حال حيات پيامبر اسلام يا در برزخ يا همان عالم قيامت .
و بايد دانست كه هر چند ممكن است خداوند در روز قيامت پس از آنكه مكلّفان را از قبر بيرون آورد ، طبق علم محيط ازلى خويش بهشتيان را به پاداش حسنات دنيوى روانهء بهشت و دوزخيان را به كيفر گناهانشان در دنيا روانهء دوزخ نمايد و سؤال و حساب و كتاب و محكمه و اقامهء شهود پيش نياورد ، لكن چنين اراده نكرده كه كفايت به صرف تعبّد كند و عمل به علم خود نمايد ، بلكه مشيّت تامّهء بالغهاش بر اين تعلّق گرفته كه صحنهاى پيش آورد كه همهء باطنها ظاهر گردد و حال همه بر همه روشن شود و مكلّفان جهان از جنّ و انس و شياطين از جزئيات اعمال يكديگر آگاه شوند و مفاد « تُبْلَى السرائر » تحقق يابد و كسى را ابهام و اعتراض در پاداش و كيفر كسى نماند ، و از عظمت امر و حكمت
تفسير روان (فارسى) — صفحة 269
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٦٩