اختلاف ميان يهود و نصارا و مسلمين در باب رسالت ، و اختلاف ميان اديان و مذاهب مختلف ، و در فروع احكام و جزئيات آن ، و اختلاف در امور دنيوى مانند اختلاف سلاطين در سلطهها و كشورها و اراضى و حدود و ثغور ، و اختلاف قبايل تا اختلاف ميان دو نفر بر سر سوزنى ؛ كه همه بايد در آن روز روشن گردد و همهء شك و ترديدها در هر موضوعى تبديل به علم و يقين شود و علمهاى عادى مبدّل به علم اليقين گردد . كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [ تكاثر ، 3 و 4 ] تا ميان آنها به عدل و قسط قضاوت و داورى شود .
و نيز خداوند مردهها را برمىانگيزد تا همهء پيروان راه كفر و شرك و نفاق و هر راه باطل كه شمارشان در آن روز از حيطهء تصور بشر بيرون است ، بدانند كه همه دروغ مىگفته يا راه خطا مىرفتهاند .
إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَىْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نَّقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ
يعنى : جز اين نيست كه سخن ما دربارهء چيزى كه وجود آن را بخواهيم اين است كه به او مىگوييم : باش ؛ پس مىباشد .
اين آيه نظير آيهء 117 بقره است : وَإِذَا قَضَى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ زيرا مراد از « قَضى » قول قطعى و مراد از « امر » شىء است . و نظير آيهء 82 يس است : إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ . زيرا مراد از « امر » در اينجا همان قول است . و مراد از آيات سهگانه اين است كه ايجاد هر شىء براى ما در غايت سهولت و سرعت است . و سوق اين آيه براى رفع توهم كفّار است كه خيال كردند برانگيختن تمام جانداران كه در دنيا مردهاند از ابتداى خلقت آنها تا انقراض دنيا محال است و قابل قبول نيست . و جواب اين است كه زنده كردن آنها همانند زنده كردن يك مگس با گفتن كلمهء « كُن » تحقق مىيابد . لكن مىتوان گفت كه در تحقق و پيدايش اشيا به ارادهء خداوند ، گفتن كلمهء « كُن » هم لازم نيست بلكه به محض تعلّق ارادهء خدا به وجود شىء ، موجود مىشود . و گويى اين آيه به اين تعبير است : « اذا أردنا شيئاً يكون » . بلكه اگر آفرينش هر چيزى نياز به ايجاد كلمهء « كُن » داشته باشد مستلزم تسلسل مىشود ، زيرا خود « كُن » نيز شىء است كه نياز به كلمهء ديگر دارد .
پس ادراج اين كلمه براى بيان تسهيل امر و تقريب به ذهن بشر است و يا از باب أبَى اللَّهُ أن يُجرى الامور الّا بأسبابها است .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 236
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٣٦