[ هدايت در دست خداوند ]
تفسير :
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِى كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ
يعنى : و حقيقت اين است كه ما در ميان هر امت و ملتى رسولى برانگيختيم و روح اين بعثت و برانگيختن پيامبران اين بود كه به مردم به زبان انبيا مىگفتيم كه خدا را پرستش كنيد و از طغيانگران جنّى و انسى دورى جوييد .
بايد دانست كه كلمهء « كلّ امّة » عام است و شامل انسانهايى از نسل آدم مىشود كه در مناطق دور از نوع انسانى در سلسله تاريخ ما زندگى مىكردند ، و نيز انسانهايى اگر فرض شود پيش از خلقت آدم جدّ ما در روى كرهء زمين زيست داشتند ، و همچنين اگر فرض شود در كرات ديگر بودند . و اگر صحت و اعتبار آنچه نقل مىشود كه خلق اللَّهُ ألفَ ألفِ عالَم و ألفَ ألفِ آدم ثابت شود و چنين عوالمى بوده باشد ، اين آيه دلالت دارد كه همهء آن امتها رسولى برانگيخته از خودشان داشتهاند و دعوت به توحيد ذات و صفات مىكردهاند . و حاصل آيه اين است كه سنّت جاريهء الهى بر اين است كه از آغاز اجتماع مكلّفان در صحنهء وجود كه عنوان امت بر آنها صادق باشد خدا آنها را از نعمت بعث رسول و دعوت به عبادت حق و ترك طاغوت محروم نكرده است .
و مراد از « طاغوت » شيطان و پيروان اوست از پيشوايان مذاهب باطله و سلاطين جور و علماى سوء .
فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُم مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ
يعنى : پس از بعثت رسولان به سوى ملتها ، برخى از آنها را خداوند هدايت نمود و برخى از آنها گمراهى در حقّشان ثابت شد ، يعنى دعوت را نپذيرفتند و گمراهيشان ادامه يافت .
در اين جملات ، هدايت به خداوند نسبت داده شده است ، زيرا هدايت مخصوص اوست و غير او از پيامبران و غير آنها هدايتى ندارند جز به واسطهء او ، و اما ضلالت نه ، زيرا پس از اتمام حجت ، ضلالت به اختيار و ارادهء خود شخص است . ولى به خاطر آنكه خدا او را در آن گمراهى رها مىكند به خدا هم نسبت داده مىشود چنانكه در آيات ديگر است .