اعتقادى و عملى دنيوى در آخرت به نحو تجسم به عذاب و تبلور به عقوبتهاى اخروى ، آنها را فرا گرفت ، و آنچه بدان استهزا مىكردند ، يعنى آتش و دوزخ و عذابهاى آخرت ، آنها را احاطه نمود .
[ جبرگرايى مشركان ]
وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَىْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِ مِن شَىءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ « 35 »
تفسير :
وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَىْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِ مِن شَىءٍ
اين آيه در بطلان استدلال مشركانى است كه بت مىپرستيدند و حلالهاى خدا را مانند بَحيره ، سائبه ، وصيله و حام كه در آيهء 103 مائده ذكر شده ، حرام كرده بودند و مىخواستند اثبات كنند خدا خود به اين پرستش و تحريم راضى است .
معناى آيه : و كسانى كه شرك ورزيدند ( در مقام اعتذار از بتپرستى و تحريم حلال ) گفتند : اگر خدا مىخواست كه ما بت نپرستيم هرگز ما و پدرانمان جز او چيزى را نمىپرستيديم و هرگز بدون حكم و رضاى او چيزى را حرام نمىكرديم .
و غرضشان اين است كه تخلّف ارادهء خدا از مراد ، محال است ، پس اگر خدا اراده داشت كه ما مرتكب بتپرستى و تحريم حلال نشويم قهراً و جبراً ما نمىكرديم و حال كه ما بت مىپرستيم و حلال و حرام مىنماييم پس ارادهء ترك ندارد و بدان راضى است !
كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ
يعنى : كسانى از مشركان كه پيش از اينان گذشتهاند نيز اينگونه عمل كردند .