بندگان است و « مستقيم » صفت « صراط » و « علىَّ » ظرف مستقرّ متعلّق به ثابتٌ ، صفت ديگر صراط است .
معناى آيه : خدا فرمود : اين امر ، يعنى راهنمايى بندگان و اعطاى اختيار به آنها ، راهى است درست و مستقيم و بر عهدهء من است . يعنى احدى را توان آن نيست با آن معارضه كند يا آن را تغيير دهد .
[ هفت در براى جهنم ]
إِنَّ عِبَادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ
اين آيه به منزلهء تتميم آيهء قبل است . يعنى : بىترديد تو را بر بندگان من تسلّطى در اغوا نيست مگر گمراهانى كه در آغاز به اختيار خود از تو پيروى كردهاند . پس نه تو را استقلال در تسلّط است و نه آنها مجبور و مقهورند .
وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعينَ
يعنى : و حقّاً كه دوزخ وعدهگاه همگى آنهاست . مراد آنكه خدا وعده داده كه پس از اتمام ايّام تكليف در دنيا و حضور در عالم آخرت براى حساب و محكوم شدن به استحقاق عذاب دائم ، آنها را براى چشيدن عذابهاى مورد استحقاقشان در دوزخ گرد آورد .
لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِّكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ
يعنى : جهنّم را هفت در است و براى هر درى بخشى از آنان تقسيم شده است .
مراد اين است كه از غاويان و گمراهان محكوم به جهنّم ، براى ورود از هر درى عدهاى تعيين شدهاند ، يعنى به تناسب نوع گناهشان از كفر و شرك و نفاق و فسق كبيره و صغيره و تضييع حق خدا و حق مردم و نحو اينها . و برخى گفتهاند : مراد از ابواب در اينجا طبقات است ، زيرا مساكن بهشتيان در عرض هم است و در فضاى آزاد ، و مسكنهاى دوزخيان طبقههايى روى هم و در طول هم ، و هر چه طبقه پايينتر رود عذاب و شكنجه شديدتر است ، و نخستين طبقهء آن اختصاص به گنهكاران مسلمان در هر عصر دارد ، يعنى كسانى كه اصول عقايدشان درست و جرمشان ارتكاب گناه فرعى است ، و خروج از دوزخ تنها براى اين طبقه ممكن است . و آخرين طبقهء آن مختص به منافقان در اصول است ، چنانكه فرموده : إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [ نساء ، 145 ] . و البته اين طبقهبندى مطابق