يعنى : خدا فرمود : اى ابليس ، تو را چه شد و چه باعث شد كه همراه سجدهكنندگان نباشى ؟ ابليس گفت : هرگز مرا نسزد در برابر بشرى كه او را از گِل خشكِ فرا گرفته از لاى بدبو آفريدهاى سجده كنم . مرادش اين است كه مرا از آتش آفريدهاى و او را از گِل ، و آتش از گل بهتر است ، پس تولد يافته از بهتر نيز بهتر است ، و بهتر را نشايد در مقابل پست خضوع كند .
بايد دانست كه ابليس مىدانست مراد از سجود فرشتگان بر آدم ، اكرام و احترام اتفاقى به شخص آدم نيست ، بلكه آدم مقدمه بر نوع انسان در ضمن همهء افراد و مصاديق اوست تا آنگاه كه نسلش باقى باشد . و امتناعش از سجده و خضوع در برابر نوع بوده نه شخص ، يعنى امتناع و سرباز زدن از اينكه او و نسلش همانند فرشتگان زير نظر آنها يا نوع خاصى در مقابل آنها در خدمت اين نوع باشند و پيوسته مسخّر او ، و مأمور به تأمين سعادت او در دنيا و آخرت ، و حافظ او از كودكى تا آخر عمر ، و متكفّل تقسيم روزى ميان اولاد او ، و متصدى آوردن وحى آسمانى و دين و كتاب براى او ، و نوشتن و تنظيم صحايف عملهاى خير و شر او ، و الهام و تشويق او به سوى خيرات و نهى او از ارتكاب شرور ، و يار و ياور بودن براى او در مواقع حساس زندگى و گرفتارىها و جنگ و نبردها ، و دعا و استغفار براى گنهكاران او ، و تصدى امر ميراندن و امور مربوطهء او پس از مرگ در عالم برزخ و خاصه در صحنهء قيامت و غير اينها .
قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ، وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
يعنى : خدا فرمود : پس ، از ميان فرشتگان و از بهشت و از آسمان بيرون رو ، زيرا تو رانده شده و مطرودى و بىترديد لعنت و نفرين براى تو تا روز جزا ثابت و مسلّم است .
بايد دانست كه اجراى امر خداوند به بيرون شدن او بر عهدهء فرشتگان بود كه پس از صدور فرمان « فاخرج منها » انجام يافت . و جملهء « و إنّ عليك اللعنة » و عيد است از جانب خدا ، و مراد لعنتهاى انشائى خدا و همهء لعنتكنندگان از فرشتگان و آدميان و پريان است . و ظاهر « يوم الدين » روز قيامت و پس از نفخهء دوم صور است كه بعد از آن فعليت لعنتها يعنى عذاب موعود خواهد بود .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٩١