انجام گرفته ، و يا خطاب خدا در پاسخ خطاب ابراهيم است .
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّى لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ
يعنى : حمد و ستايش از آنِ خدايى است كه اسماعيل و اسحاق را در حالى كه من پيرمرد و سالمند شده بودم به من بخشيد ؛ همانا پروردگار من بسيار شنوندهء دعاست .
اين آيه به منزلهء جملهء معترضه است كه خليلالرحمان در ضمن مناجات با خداوند يادى از نعمت عظيم دو فرزند مىكند كه پس از گذشت زمان و يأس از تولد اولاد ، به او عنايت فرموده و ظاهراً اسحاق در اين مقام همراه او نبوده است .
رَبِّ اجْعَلْنِى مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِن ذُرِّيَّتِى رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ
يعنى : پروردگارا ، مرا پيوسته برپا كنندهء نماز قرار ده ، و از اولاد من نيز برپا كنندهء نماز قرار ده . تعبير « من ذرّيّتى » كه دلالت بر بعض دارد به خاطر اين است كه مىدانست از نسل او در آينده عدهاى مشرك خواهند بود . پس دعا دربارهء كسانى از اولاد اوست كه دعوت پيامبران را پذيرفته و به شريعت وقت خود گرويده باشند . و اى پروردگار ما ، دعاى مرا اجابت فرما .
رَبَّنَا اغْفِرْ لِى وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
يعنى : پروردگارا ، بر من و بر پدر و مادر من و بر همهء مؤمنان ، روزى كه حساب برپا مىشود ببخشاى .
بايد دانست كه بىترديد ، نسب پيامبر اسلام از طرف پدر به ابراهيم خليل و از او به نوح نبى و از او به آدم صفى مىرسد ، و طبق روايات اهل بيت وحى عليهم السلام اجداد پيامبر اسلام يعنى اجداد پدرى در همهء سلسلهء نسب تا آدم صفى مسلمان بودند يعنى موحد و معتقد به شريعت وقت ، و هيچ يك آلوده به پليدى اعتقاد شرك و كفر نبودهاند . پس معلوم مىشود كه در زمان صدور اين دعا كه اواخر عمر خليل خدا بود والدينش مسلمان بودند كه براى آنها دعا كردند . و بنا براين اگر از آيهء 46 مريم و 86 شعراء و 114 توبه چنين برمىآيد كه پدر ابراهيم مشرك بوده ، مراد در آن آيات پدر صلبى نيست ، بلكه پدرخوانده يا شوهر مادرش يا عمو يا معلم او بوده كه در آن عصر به اين افراد پدر گفته مىشد ، و تفصيل مسئله بايد در آن آيات بررسى شود .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 169
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٦٩