زمان محو شده . و محتمل است كه حقيقت بيت ساختمان نباشد بلكه محل بنا و فراغ « 1 » محدود و معين است خواه مشغول به بنا باشد يا نه . پس عندالبيت نسبت حقيقى است . و اين فرض راجح است به گواهى اينكه ظاهر كلام ابراهيم اين است كه حكم حرمت و مصونيت بيت در آن حال جعل شده بود ، و احكام بيت مرتب بر نفس بنا و ساختمان نيست ، بلكه اگر - نغوذ باللَّه - بنا به كلى از بين برود ، حكم حرمت و مصونيت و همچنين ساير احكام از قبيل وجوب استقبال در نماز و طواف دور آن باقى است و تنها حكم مرتب بر ساختمان زايل مىگردد ، مانند حرمت تنجيس و وجوب ازالهء نجس از آن .
رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُم مِنَ الَّثمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ
يعنى : پروردگارا ، اين كار من به خاطر اين است كه ذرّيّه و اولاد من نسلى پس از نسلى نماز را برپا دارند ، خود بخوانند و در جامعهء خود رواج دهند . پس اى خداوند ، دلهايى را از مردم اين جهان در آيندهء تاريخ چنان كن كه به آنها ميل ورزند و از روى محبت و شوق به سوى آنها بشتابند ، و نيز از انواع ميوهجات آنها را روزى كن ، شايد سپاس گزارند .
رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِى وَمَا نُعْلِنُ
يعنى : پروردگارا ، به يقين آنچه را ما پنهان مىداريم و آنچه را آشكار مىسازيم تو مىدانى . مراد عقايد درونى انسانها از ايمان و اخلاص و كفر و نفاق و حتى خطورات قلبى و حالات و ملكات روانى و عملهاى بدنىاى است كه از خلق پنهان مىداريم .
وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِن شَىْءٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا فِى السَّماءِ
يعنى : علاوه بر بواطن و اسرار و مضمرات درونى انسانها ، هرگز چيزى بر خدا در اين زمين و در آسمان مخفى و پنهان نمىماند .
اين جمله ممكن است تتمهء كلام ابراهيم باشد كه به عنوان التفات از خطاب به غيبت
هامش
( 1 ) . يعنى فضاى باز و زمين صاف .