اذن خداوند . مراد اين است كه اظهار معجزه براى رسولان ، عقلًا ممكن نيست مگر به ارادهء تكوينى خدا ، زيرا معجزه ، تصرف در عالم وجود است به نحو خرق عادت و خارج از توان بشر . و اين كلام ، جواب درخواست كفار است كه مىگفتند پيامبر اسلام طبق خواستهء آنها معجزه بياورد .
لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ
يعنى : براى هر مدت و زمانى نوشتهاى است .
براى يكايك قطعههاى زمان از ساعتها و روز و ماه و سال و قرنها ، در لوحى از خداوند ، چيزى از حوادث مطابق حكمت و مصلحت نوشته شده ، و حوادث مانند مدت بقا و دوام موجودات عالم هستى و درازى و كوتاهى عمر هر فرد و نوع از حيوان و انسان و غيره ، و قبايل بشرها و دولتهايشان و پيامبران الهى ، و مدت نزول و بقاى كتابها و شرايع آسمانى ، و اوقات معين معجزات آنها ، همه در لوح مزبور طبق مدت خود ثبت است ، و از اينرو پيامبران را نشايد در زمانها و اوقات محدودِ تبليغشان كه طبق اقتضاى صلاح زمان و مكان و امت مقرر شده ، خلاف آن را بياورند .
[ لوح محفوظ و لوح محو و اثبات ]
يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ
ظاهر اين آيه اين است كه خدا را دو قسم لوح است : لوح محو و اثبات ، و لوح اصل و مادر كه لوح محفوظ است . در لوح محو و اثبات همهء حوادث جهان پيش از آفرينش آنها طبق اقتضاى اصل علل وجودى آنها و به نحو لابشرط يعنى بدون قيد و شرط ، مندرج است . و اين لوح است كه در چشمانداز سران و مقربان فرشتهها و ارواح انبيا از احيا و اموات قرار مىگيرد و گاهى هم از آن خبر مىدهند . و لوح محفوظ آن است كه در آن همهء حوادث بر طبق علل تامهء غيرقابل تخلف مندرج مىگردد ، و از مفاد اين لوح احدى جز خداوند آگاه نيست .
معناى آيه : خداوند آنچه را بخواهد محو مىكند و ثابت مىدارد ، و اصل و مادر كتاب نزد اوست .
يعنى اگر در زمان فعليت وجود حوادث ، در قيود و شروط شىء تغييرى حاصل شد ، شرطى مفقود يا مانعى موجود شد ، خداوند حكم و مكتوب اولى را محو كرده ، مقتضاى