نبخشى و بر ما ترحّم نكنى قطعاً از زيانكاران خواهيم بود .
قَالَ اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ
يعنى : خدا فرمود : پايين برويد . مخاطب ، آدم و حوّا هستند با شيطان كه دشمن نزديك و همجوار آنها بود . و مراد فرود آمدن همه از مقام و مرتبت خويش است ، آدم و حوّا بهخاطر ترك اولى ، و شيطان به جهت تكبّر و مخالفت امر مولوىِ مؤكّد و كفر و ارتداد ، و مجادله با خداوند ، و ردّ صريح فرمان او . و اين هبوط ، توأم با خروج از ملأ اعلى و بهشت و سرازير شدن به سوى كرهء زمين بود .
جملهء بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ حال مقدّره از فاعل « اهبطوا » است نظير فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ [ زمر ، 73 ] يعنى هبوط كنيد به زمين در حالى كه هميشه در آنجا برخى از شما با برخى ديگر دشمن خواهد بود . يعنى شيطان و ذَرارى او با اولاد آدم در همهء زمانها عداوت عميق ريشهدار غيرقابل زوال دارند . و اما عداوت اولاد آدم با يكديگر اندك يعنى برخى با برخى در بعضى از حالات و به نحو عَرَضى و قابل زوال خواهد بود .
وَ لَكُمْ فِى الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
يعنى : و براى شما ، كه آدم و حوّا و اولاد آنها و شيطان و ذَرارى وى مىباشيد ، در روى زمين بقا و استقرار و برخوردارى تا زمانى معيّن است . مراد از برخوردارى اولاد آدم انتفاع آنها از همهء كرهء زمين است از سطح و داخل و عمق و هوا و فضاى خارج تا آنجا كه بتوانند . و مراد از انتفاع شياطين اضلال انسانها و سوق دادن آنها به سوى كفر و شرك و فساد است به منظور تحقق بخشيدن به قَسَمى كه در آغاز خورده بودند . و مراد از زمان معيّن ، پايان عمر هر دو طايفه است كه با نفخهء اول صور حاصل مىشود . در آن نفخه ، بقيهء افراد انسان مىميرند و همهء افراد شيطانها كه از به دو خلقتشان تا آن زمان نمرده و اجتماع كردهاند به يك بار مىميرند .
قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَ فِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ
يعنى : باز خداوند خطاب به آنها و ذُرّيّه و اولاد آيندهء آنها فرمود : همگى در آن زندگى مىكنيد و همه در آن مىميريد و همه از آن بيرون آورده مىشويد . آغاز حيات و زندگى همه روز فرود آمدن در زمين است كه تاريخ ندارد و آن روز تاريخى نبود . و موت همه و
تفسير روان (فارسى) — صفحة 30
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٠