معناى آيه : اى پيامبر ، منافقان از اين پرهيز دارند كه سورهاى بر مسلمين نازل شود و آنها را از آنچه در دلهاى منافقان است آگاه سازد . مراد از « ما في قلوبهم » قصهء توطئهء نهانى و اظهارات كفرآميز و مسخره و استهزاهاى آنهاست .
بايد دانست كه ممكن است توهم شود منافقان كه معتقد به نبوت و وحى نبودند چگونه از نزول سورهء آسمانى و غيبگويى آن بيم داشتند ؟ جواب اين است كه : كفر برخى از آنها كفر عنادى و از مصاديق وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ [ نمل ، 14 ] بوده و لذا از نزول چنين سورهاى مىترسيدند . و برخى كه اعتقاد به وحى نداشتند و سورهها را ساختگى خود پيامبر مىديدند ، معتقد بودند كه او مىتواند طبق استعداد فكرى و حدس قوى سياسى و اجتماعى ، و يا به واسطهء استمداد از اجنّه و ارواح خالصه و يا بهوسيلهء نفوذىهاى خود در ميان كفّار ، سورهاى بسازد و از اسرار آنها خبر دهد .
قُلِ اسْتَهْزِءُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَاتَحْذَرُونَ
يعنى : به آنها بگو : مسخره و استهزا كنيد ، به يقين خداوند اراده دارد آنچه را از آن بيم داريد آشكار سازد . مراد از استهزايى كه خدا به آنها نسبت مىدهد سخنان استهزايى است كه آنها در توطئههاى نهانى گفتهاند . و ممكن است مراد خود كفر جحودى و عنادى آنها و يا انكار وحى و نبوت توأم با ادلّهء روشن باشد ، زيرا اين رقم عمل و سخن ، در نزد عقل ، مسخره است .
وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِءُونَ
يعنى : و حتماً اگر از آنها بپرسى - از آنچه در توطئههاى پنهانى خود به زبان آوردهاند - ، بىترديد خواهند گفت : ما شوخى مىكرديم و با هم بهتبادل سخن ، بازى مىكرديم . بگو : آيا خدا و آيات او و فرستادهء او را استهزا مىكرديد ؟ !
لَاتَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِن نَعْفُ عَن طَائِفَةٍ مِنكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ
يعنى : هيچ عذرى نياوريد ، شما پس از ايمانتان يعنى پس از اظهار اسلام و دعوى ايمان واقعى ، كفرتان را علنى كرديد . اگر گروهى از شما را عفو كنيم يعنى به خاطر توبهء آنها يا شركتنكردنشان در استهزا ، گروه ديگرى را به سبب جرمشان عذاب خواهيم كرد .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 296
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٩٦