آنها مقرّر داريم كه از وطن خويش به عنوان امتحان يا براى انجام وظيفهاى بيرون رويد ، جز اندكى از آنان اين تكاليف را انجام نمىدهند . يعنى اين علامت عدم ايمان يا ضعف آن است .
وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً
يعنى : و اگر آنها آنچه را كه بدان موعظه مىشوند انجام دهند ؛ مراد از موعظه در اينجا همان توجيه احكام شرعى است كه چون معلول حِكَم و مصالح براى جامعه است اسم موعظه بر آنها اطلاق شده . يعنى اگر آنها تكاليفشان را كه در حقيقت همراه پند و اندرز است انجام دهند بىترديد براى آنها بهتر و از نظر تثبيت قوىتر خواهد بود . يعنى امتثال فرامين الهى براى تثبيت نفس و تحكيم روح بر پايهء ايمان و عقيده بهتر و مؤثّرتر است .
وَ إِذاً لَّأَتَيْنهُم مِّن لَّدُنَّآ أَجْراً عَظِيماً
يعنى : و در اين صورت - در صورت امتثال احكام و پياده كردن فرامين خدايى - ما نيز بىترديد به آنها از جانب خود ، از منبع احسان و رحمت بىپايان خود ، پاداشى بزرگ عطا مىكرديم . يعنى در دنيا به مقدار اقتضاى مصالح نظام عالم تكوين ، و در آخرت بيش از آنچه چشمشان ديده ، يا گوششان شنيده و يا به فكرشان رسيده باشد به آنها انعام مىكرديم .
وَ لَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطاً مُّسْتَقِيماً
يعنى : و بىشك آنها را به راهى راست هدايت مىكرديم .
مراد ، حدوث هدايت نيست بلكه دوام يا كمال آن است ، زيرا تا اصل هدايت پيدا نشود انجام « ما يوعظون » تحقق نمىپذيرد . و مراد از صراط مستقيم صراط معنوى است ، يعنى راه مستقيم تفكر در حقايق كه از اعوجاج و كژى محفوظ باشد ، و راه راست اعتقاد كه از شرك و كفر و ثنويت و تثليث مصون باشد ، و راه راست فضايل نفس كه از افراط و تفريط رذايل اخلاق محفوظ باشد ، و راه راست اعمال كه همه طبق مصالح كامنهء فردى و اجتماعى و به دور از انحرافات باشد .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 93
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٩٣