آن را . و اين كلمه غالباً با « لو » استعمال مىشود كه حرف مصدرى است .
تفسير :
[ حسرت كافران در قيامت ]
فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هؤُلَآءِ شَهِيداً
يعنى اى پيامبر ، پس حال كافران و مخالفانت چگونه خواهد بود و چه خواهند كرد هنگامى كه در روز قيامت از هر ملتى گواهى بياوريم و تو را هم بر اين مردم گواه آوريم ؟
يعنى در آن روز ، پيامبر هر قومى را بر ملتش شاهد مىطلبيم كه به ايمان و كفر و طاعت و فسق آنها گواهى دهد و تو نيز بر ايمان و كفر قوم خود شاهد خواهى بود . و يا آن كه تو هم بر صدق شهادت آن پيامبران گواهى مىدهى . و بنابر اين احتمال ، شهادت پيامبر اسلام نسبت به قوم خود در تحت كبراى كلّى جملهء اول مندرج است .
بدان كه يكى از حوادث مهمّ روز قيامت مسألهء شهادت شهود بر اعتقادات و اعمال است ، از ايمان و كفر و اخلاص و نفاق و عدالت و فسق . يعنى خداوند از نخستين روز سكونت مكلّفان در دنيا تا آخر دهر همهء آنها را همراه پيامبرانى كه بهسوى آنها مبعوث گشتهاند براى محاسبه و محاكمه حاضر خواهد نمود ، سپس از ابلاغ رسولان و پذيرش امتها سؤال مىكند فلنسئلنّ الذين ارسل اليهم و لنسئلنّ المرسلين [ اعراف ، 6 ] آنگاه هر پيامبرى به ايمان و پذيرش و انكار و كفر قوم خود گواهى خواهد داد . و ظاهر حال اين است كه مثلًا آدم بر انسانهاى پس از خود تا زمان نوح ، و نوح بر مردم بعد از خود تا زمان ابراهيم و هكذا و پيامبر اسلام بر ملتهاى جهان تا انقراض دنيا ، و محتمل آن كه همهء معصومين از انبيا و ائمه عليهم السلام و همهء حجتها در هر عصرى دربارهء انسانهاى معاصر خود شهادت خواهند داد و هيچ ملتى بىگواه نمىماند . و راه علم آنها به حوادث مشهود عليها و كيفيت تحمل شهادت و اداى آن انشاءاللَّه در محل مناسبترى ذكر خواهد شد .
يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَ عَصَوُاْ الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ
يعنى : در آن روز ، كسانىكه به خدا كفر ورزيدند و پيامبر را نافرمانى كردند دوست خواهند داشت كهاى كاش با زمين ، يعنى با خاك ، يكسان مىشدند . و يا آن كه اى كاش مبعوث نمىشدند و با خاك مساوى مىماندند . و ممكن است كنايه از اين باشد كه اى كاش