خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ
در اين آيه چهار عنوان از خوراكىها به عنوان استثناى از محلَّلات ذكر شده است :
ميته ، خون ، گوشت خوك و غير مُذَكّى . و چون عنوان چهارم از مصاديق اول است پس در واقع سه قسم از محرمات ذكر شده ، و اين چهار عنوان به عينه در آيهء 173 بقره و آيهء 115 نحل و صدر آيهء 3 مائده آمده است ، لكن در آيهء مائده هفت قسم ديگر از محرمات اضافه شده كه شش قسم آن مانند قسم چهارم اين آيه از مصاديق ميته است و يك قسم هم حرام غير خوراكى است . پس آيهء مورد بحث و سه آيهء ديگر در اين چهار عنوان توافق دارند و لحن همه تحريم مطلق است .
معناى آيه : اى پيامبر ، در ردّ ادعاى آنچه آنها تحريم كردهاند بگو : در ميان آنچه به من وحى شده چيزى از خوراكىها را براى خورندهاى حرام نمىيابم مگر آن كه ميته باشد ( يعنى مگر چهار چيز كه يكى از آنها ميته است ، و ميته يعنى حيوانى كه به غير طريق شرعى روحش از تن بيرون شده است ) . يا آن كه خون ريخته شده از رگهاى حيوان باشد ، خواه در وقت تذكيهء شرعى يا به نحو ديگر . يا آن كه گوشت خوك باشد ، زيرا گوشت خوك نجس و پليد است . يا فسقى باشد كه نام غير خدا بر آن برده شده . و اطلاق فسق بر حيوان مذبوح به خاطر حرام بودن بريدن سر او به نيت بت و ذكر نام غير خداوند بر آن و حرمت گوشت آن است به گونهاى كه گويى وجودش نافرمانى خداست .
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَ لَاعَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
يعنى : پس اگر كسى مضطر و ناچار شد - ناچار از خوردن محرّمات گذشته شد ، در حالى كه طالب لذت و متجاوز از حدّ ضرورت نبود - پس بىترديد پروردگار تو آمرزنده و مهربان است ، يعنى خوردن آنها حلال مىشود .
اين قطعه از آيه اشاره به قاعدهء كليهاى است كه در موارد متعددى از اين كتاب الهى بدان اشاره شده و در فقه اسلامى نيز به نحو كامل بيان گرديده ، و آن تقدم و حاكميت عنوان ثانوى بر عنوان اولى در مقام تعارض است .
اجمال كلام اين است كه پس از تشريع واجبات و محرمات اوليهء شريعت ، نظير آن كه روزه واجب و شراب حرام است ، احكام ديگرى نيز به نام احكام ثانويه تشريع گرديده ،
تفسير روان (فارسى) — صفحة 472
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤٧٢