تفسير :
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً
يعنى : و چه كسى است ظالمتر از آن كس كه به خدا دروغ بندد ؟
چه كسى است كه از اين سه نفر ظالمتر به خدا باشد : يكى آن كه به خداوند افترا بندد مانند بتپرستان قريش و مكّه كه بتها را شريك خدا مىديدند و در برابر وحدت ربوبى ، اتهام شركت در ربوبيت مىزدند ؛
أَوْ قَالَ أُوحِىَ إِلَىَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَىْءٌ
يعنى : و يا آن كه بگويد : « بهسوى من وحى شده » در صورتى كه چيزى به او وحى نشده است . و اين شخص دوم از ظالمترهاست . و مراد ، مدّعى دروغين نبوت است كه بگويد : من پيامبرم و به من وحى مىشود .
وَ مَن قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَآ أَنْزَلَ اللَّهُ
يعنى : و كسى كه بگويد : من نيز همانند آنچه خدا نازل كرده نازل خواهم نمود . و اين شخص سوم است . گفتهاند : مراد از اين قسم كسانىاند كه در برابر پيامبر از روى عناد مىگفتند : لَوْ نَشَآءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هذَآ [ انفال ، 31 ] يعنى اگر ما هم بخواهيم نظير اين قرآن را مىگوييم . و شايد مقارن اين گفتار وعده مىدادند كه نظير آن را نازل خواهيم نمود . و سبب آن كه اين طايفه ظالمترند معارضهء آنها با مسألهء توحيد است كه نخستين اصل اصيل ايمان است ، و ظلم آنها بر خداى بزرگ است ، پس ظلمشان بزرگتر است .
وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلَآئِكَةُ بَاسِطُواْ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمْ
يعنى : و اى پيامبر ، اى كاش مىديدى هنگامى را كه آن ستمكاران در شدايد و سختىهاى مرگاند و فرشتهها دستان خود را بهسوى آنها دراز كردهاند كه جانهاى خود را از بدن خود درآوريد !
دستور « أخرجوا » به انسان براى تشديد عذاب است و گرنه بيرون كردن جان از تن امرى است منحصر به ارادهء خداوند و غير او را اين قدرت نيست چنان كه به ادخال آن در بدن احدى جز خداوند قادر نيست .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 418
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤١٨