الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [ توبه ، 33 ] .
مُصَدِّقُ الَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ
يعنى : و اين كتاب ، كتابى است تصديق كنندهء همهء آنچه پيش از اوست . يعنى آنچه پيش از او در طول تاريخ بشريت تا امروز از جانب خداوند دربارهء مجامع انسانى انجام گرفته است از قبيل ارسال خيل عظيم پيامبران و انزال دين و شرايع مختلف آسمانى و وحى و انزال كتابهاى متعدد احكام و علوم و اندرز و مواعظ ، اين قرآن همه را تصديق و تأييد مىكند كه تمام آنها در عصر و زمان خود و براى ملّت و محيط خود و در محدودهء مكان خود ثابت و مسلّم و از جانب خدا بوده است .
وَ لِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا
يعنى : و اين كتابِ داراى اين اوصاف را نازل كرديم براى مصالحى غير محصور و نامحدود و براى اين كه مادر مجتمعات و اجتماعاتى را كه در اطراف آن است بيم دهى .
اطلاق امّ مجتمعات بر اهل مكّهء آن روز به لحاظ اهميت آنها بود كه پيامبر اسلام از آنها و در ميان آنها مبعوث شده بود و خطابات اوّلى كتاب آسمانى متوجه آنها بود و ايمان و تسليم آنها سبب ايمان همهء اطراف و اغلب جهانيان مىشد .
و ممكن است مراد از امّالقرى ، شهر مكّه باشد به تقدير « لِتُنذِرَ أهلَ أُمِّ الْقُرى » . و اطلاق امّالقرى به آن شهر به لحاظ وجود كعبهء معظّمه و مسجدالحرام در آن است كه گويى مادر معنوى همهء شهرها و روستاهاى كرهء زمين است ، و از اين روست كه همهء اهل زمين در اوقات خاص و حالات حساس بايد آنجا را مراعات نمايند ، در حال نمازها و اوقات احتضار و حالت نهادن آنان در قبر متوجه آنجا شوند و حيوانات خود را وقت تذكيه و سر بريدن رو بهسوى آنجا كنند و از توجه نامناسب و توهينآور بهسوى آن بپرهيزند .
وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْأَخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ
يعنى : و كسانى كه به عالم آخرت ايمان مىآورند به اين كتاب مىگروند . يعنى از اهل هر شريعتى ، آنان كه طبق دين خود به آخرت ايمان مىآورند ، آسانتر و زودتر به اين قرآن ايمان مىآورند ، زيرا بيم آخرت ، آنها را به جستجوى امن از آن روز وامىدارد ، و اين يگانه كتابى است كه صالحان و نيكان را وعدهء ايمنى در آخرت مىدهد ، وعدههاى گوناگونى كه
تفسير روان (فارسى) — صفحة 416
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤١٦