فسقشان بازمىگردند .
فَأُوْلئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً
يعنى : آنان كه عنقريب توبه مىكنند خدا هم بر آنها عطف توجه و بذل عنايت مىنمايد و توبهء آنها را مىپذيرد . و كلمهء « كان » اشاره به قِدَم يا منسلخ از زمان است ، يعنى خداوند از ازل داراى دانش و حكمت بوده ، يعنى و تا ابد هم هست . و يا آن كه خدا عالم و حكيم است ؛ و اطلاقش همان معناى ازلى و ابدى را ايفا مىكند .
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّى تُبْتُ الْأَنَ
مراد از سيّئات ، اعم از معاصى اصولى و فروعى يعنى كفر و فسق است . و مراد از حضور مرگ احساس علايم قطعى آن است كه انسان را از حالت اختيار بيرون مىبرد هر چند در دنيا باشد به گونهاى كه برگشت به حال عادى ممكن نباشد ، نظير حَتَّى إِذَآ أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنْتُ [ يونس ، 90 ] و مانند حس كردن برخى از آثار عالم آخرت كه با بدن دنيوى محسوس مىگردد مثل ديدن ملكالموت يا شنيدن صداى فرشتگان يا حس كردن حرارت آتش برزخ و غيره .
معناى آيه : هرگز توبهاى كه برعهدهء خداست براى كسانى نيست كه همواره در طول زندگى خود گناهانى از كفر و فسق بهجا مىآورند تا آنگاه كه يكى از آنها را مرگ فرارسيد و آثارى از عالم برزخ را حس كرد مىگويد : من الآن توبه كردم .
وَ لَاالَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفَّارٌ أُوْلئِكَ اعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً
يعنى : و نيز توبهء حق شامل نيست كسانى را كه در حال كفر مىميرند ، يعنى كفارى كه از فرط غفلت از حق و فناى در هواهاى خويش توبهء در حال مرگ هم از آنها صادر نمىشود . و تخصيص اين حال به كفار براى اهميت آن است و گرنه شامل حال كسانى هم هست كه مسلمان اند ولى غور در فسق و فجور كرده و فانى در شهواتاند و در آن حال توجه به توبه ندارند ، و لكن ميان اين دو گروه در آخرت فرق است ، زيرا سيّئات مؤمن قابل شمول ساير مكفِّرات است مانند برخى از حسناتشان يا شفاعت شفيعان آن جهان يا شمول رحمت حق كه در آن روز پس از محكوميت مجرمان و يأس آنها از شفاعت و غيره عموم رحمت خداوند آنها را شامل خواهد شد ؛ و اين امور شامل كسانى كه در حال كفر
تفسير روان (فارسى) — صفحة 36
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٦