مجملات ، و تحكيمبخش متشابهات و رافع تعارضات آنها خواهند يافت .
فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَآ أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لَاتَتَّبِعْ أَهْوَآءَهُمْ عَمَّا جَآءَكَ مِنَ الْحَقِّ
يعنى : پس ميان آنها طبق ما انزل اللَّه حكم كن . يعنى پس اى پيامبر ، لازم وجود چنين كتابى در قلب تو و تسلّط فكر و ذهن تو بر همهء اسرار و حقايق آن ، مهيمن بودن تو بر محتوا و همهء احكام و معارف آنهاست ، بنابراين در ميان آنها در تمام موارد اختلافشان از اصول عقايد و فنون اخلاق و فروع اعمال و موارد موضوعات ، طبق آنچه خدا بر تو نازل نموده قضاوت كن ، يعنى طبق شريعت خود كه مهيمن و حاكم بر آن شرايع است . و هرگز از هواهاى نفسانى آنها به انحراف از حقى كه برايت آمده پيروى مكن .
لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهَاجًا
يعنى : براى هر يك از شما صاحبان شرايع مختلف ، شريعت و راه روشنى قرار داديم .
يعنى براى يهود از عصر نزول تورات تا زمان عيسى ، و براى نصارا از زمان نزول انجيل تا بعثت محمّد صلى الله عليه و آله و نزول قرآن ، و براى مسلمين از زمان بعثت محمّد صلى الله عليه و آله تا دامنهء قيامت ، دين و شريعت خاصى كه در اصول و فروع متناسب عصر و در خور استعداد جامعه و متضمن مصالح تامّهء دنيا و آخرتشان باشد ، تنظيم و ابلاغ نموديم . و ذكر دو قسم از اهل كتاب به جهت سبق ذكر آنهاست و گرنه مراد ، اعم از آنها و قوم نوح و قوم ابراهيم است .
وَ لَوْ شَآءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً
ظاهر خطاب به همهء ملل مختلف جهان از يهود و نصارا و مسلمين و ساير صاحبان شرايع است . يعنى : و اگر خدا ارادهء جدى مىكرد همهء شما را يك ملت و امت قرار مىداد .
بدينمعنا كه طايفهء بشر را از آغاز آفرينش تا پايان آن داراى يك استعداد راكد و ادراك محدود مىكرد ( نظير مورچهها و زنبورها و موريانهها ) كه از اول تا آخر عمر نوعتان به يك سيره و روش طبيعى و تحت آيين فطرت ، زندگى اجتماعى مىكرديد .
وَلكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِى مَآ ءَاتَاكُمْ
يعنى : و لكن شما را داراى استعدادهاى مختلف قابل تكامل و تعالى به واسطهء تبادل تجربهها و مرور اعصار قرار داد و بر حسب اختلاف و تكاملتان در هر برههاى از زمان ، شريعتى براى شما فرستاد ، تا شما را در آنچه به شما داده يعنى در استعدادهايتان بيازمايد
تفسير روان (فارسى) — صفحة 265
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٦٥