تشريع اولى دو ركعتى بوده و پس از آن پيامبر اسلام هفت ركعت بر مجموع آنها اضافه كرد ، يك ركعت به مغرب و دو ركعت بر هريك از ظهر و عصر و عشا ، و ظاهراً نمازهاى مذكور ، مدتى در سفر و حضر چهارركعتى خوانده مىشده و به وسيلهء اين آيه تبديل به قصر شده است . و بنابراين ، اين سه نماز براى بار دوم مورد نسخ قرار گرفته است ، يعنى نخست از قصر اصلى به تمام و سپس از تمام به قصر تبديل گشته است .
معناى آيه : و چون سفركرديد بر شما گناهى نيست كه از نماز كم كنيد ، يعنى از سه نماز چهار ركعتى ، اگر ترسيديد از اين كه كسانى كه كافرند به شما عذاب و آسيبى برسانند ، يعنى مثلًا از پشت سر هجوم آورند يا كمين نمايند و در حال سجده حمله كنند ، زيرا كفار از روز اول دشمن آشكار شما بودند .
و مراد از آيه ، وجوب تعيينى قصر است و استعمال كلمهء « لا جناح » كه مفيد ترخيص است به لحاظ آن است كه آن روز در اذهان مسلمين توهّم اين بوده كه قصر نماز عيب و نقصى است در آن و مناسب حال مؤمن نيست ، پس اين تعبير براى دفع توهّم است نظير فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا [ بقره ، 158 ] . و نيز ظاهر آيه اين است كه قصر نماز ، دو شرط دارد كه هريك با ادات شرط ذكر شده : سفر و خوف .
و مفاد اين آيه حكمى است به نحو قانون كلّى ، و گويى گفته كه هر سفرى سبب وجوب قصر است ، لكن قيود و شروط آن محول به روايات اهلبيت عليهم السلام است ، مانند آن كه حد سفر چقدر است ؟ و ترخيص در ضمن وجوب تعيينى يا تخييرى است يا استحباب ؟ و مراد از قصر كم كردن در كميّت است يا كيفيت يا هر دو ؟ و قصر در همهء نمازهاى پنجگانه است يا در بعضى ؟ و سفر و خوف هر يك شرط مستقلّ است يا به انضمام ديگرى ؟ و مسافت مزبور مشروط به قصد است يا به تحقّق خارجى آن ؟ و ساير شروط و قيودى كه در فقه ذكر شده است .
و البته خوف در اين آيه غير از خوف شديد براى عوارض مختلف است مانند آتشسوزى و غرق و مانند آنها كه براى اضطرار ، از كمّ و كيف نماز كسر مىشود تا آنجا كه عوض هر ركعت يك تكبير باقى بماند . و در آيهء بعد شرحى از برخى اطلاقات اين آيه خواهد آمد .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 129
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٢٩