« وَ قُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ »
ضميرهاى جمع در اين آيه راجع است به آدم و حوّا و شيطان ، و مراد ، اعم از خود آنها و اولادشان است . و ظاهر آيه اين است كه شيطان ، پس از فريب آنها تا زمان مخالفت همانجا بوده كه خطاب خروج بلافاصله دربارهء آنها صادر شده است ، و امر سابق شيطان به خروج پس از امتناع از سجده ، به عنوان خروج از ملأاعلى و مجتمع فرشتگان بوده ، و اين امر براى خروج از آن بهشت موقت بهسوى دنيا است . مىفرمايد : و ما به آنها گفتيم كه از آن مقام و مكان بهسوى زمين فرود آييد و در آنجا تا نفخهء اول صور ، دشمن يكديگر خواهيد بود .
« وَ لَكُمْ فِى الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ »
يعنى : و شما را در زمين ثبات و استقرار و بهرهمندىاى خواهد بود و براى اين ثبات و استقرار و بهرهمندىتان زمانى و مكانى تا وقت معينى خواهد بود . و البته زمان بقاى يكايك افراد تا دم مرگ آن فرد ، و زمان بقاى مجموعشان و همچنين بقاى نسل شيطان تا نفخهء اول صور است .
« فَتَلَقَّى ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ »
يعنى : پس آدم از جانب پروردگار خود كلماتى را دريافت نمود و خداوند هم از اين راه به او عطف توجه كرد . يعنى پس از صدور مخالفت از آدم ، ابتدا خداوند بهسوى او توبه و رجوع نمود و به او وظيفهء متخلّف و راه توبهء او را بياموخت و جملاتى را كه سزاوار توبه كننده است به او تعليم نمود ، چرا كه آن نخستين توبه از نخستين گناه بشر بود .
در روايات آمده كه آن كلمات عبارت بود از « رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ » [ اعراف ، 23 ] . و در برخى ديگر آمده كه چون آدم نامهاى مبارك پنج تن آلعبا را در ساق عرش خوانده و از شأن و مقام صاحبان آنها آگاه شده بود ، خدا را به قداست و طهارت و منزلت آنان سوگند داد و توبه نمود . پس مراد از كلمات ، همان دعاى استغفار ، همراه با توسل به اهل بيت عصمت عليهم السلام و سوگند به نام آنهاست .
و معلوم باشد كه از آيات قرآنى استفاده مىشود كه سبقت خداوند بر توبهء بندهءگنهكارش سيرهء جاريهء اوست ، يعنى ابتدا خداوند به بنده عطف توجه كرده به او الهام مىكند و وسايل تنبّه او را فراهم مىسازد و به او توفيق توبه مىدهد ، و چون بنده توبه كرد ، خداوند عطف توجه ديگرى مىكند و توبهء او را مىپذيرد . در نتيجه ، توبهء بنده ميان دو توبهء خداوند است ، و از اين روست كه فرمود :
تفسير روان (فارسى) — صفحة 66
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٦٦