مراد از دو جمع و دو گروه ، سپاه اسلام از مدينه تحت قيادت پيامبر اسلام و سپاه شرك از مكه به سرپرستى ابوسفيان ، و مراد از روز التقا و برخورد ، جنگ احد ، و مراد از آنچه به مسلمين رسيد مصيبت شكست بزرگ آنهاست كه هفتاد تن از سربازان اسلام كشته شدند . و مراد از اذن خدا اين نيست كه خدا به كفار اجازه داد تا مسلمانها را بكشند ، بلكه مراد ، علم يا اذن تكوينى است ، يعنى جلو كفار را نگرفت و مانع نشد تا قتل انجام يافت .
« وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا »
آيه به تقدير « لتذوقوا و بال عصيانكم » است . يعنى : آن مصيبت براى آن بود كه شما كيفر مخالفت پيامبر را بچشيد ، و براى آن كه خداوند ، مؤمنان را ايمان و صبر و استقامت آنها را - بداند و براى آن كه منافقان را يعنى نفاق و كذب آنها را كه با مؤمنان واقعى در جنگ احد شركت كرده بودند بداند . و مراد ، دانستن فرشتگان و مؤمنان در آينده است و گرنه علم خدا به حوادث عالم هستى پيش از حدوث آنها از ازل محقق و ثابت و در لوح محفوظ مندرج است . و يا معناى جمله اين است : براى آن كه علم ازلى الهى به حال مؤمنان و منافقان در موعد خود تحقق خارجى پذيرد .
« وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ »
اين كلام جملهء استينافيه و اشاره به برخى از روشهاى زشت منافقان است كه در مدينه پيش از خروج مسلمين به سوى جنگ احد صادر شد .
يعنى : اين منافقان همانها هستند كه چون به آنها گفته شد بياييد در راه خدا با مشركان بجنگيد يا لااقل از عائله و شهر و وطن خود دفاع كنيد و لو از اين راه كه سياهى لشكر باشيد ، گفتند : اگر ما جنگ را مىدانستيم پيرو شما مىشديم . مرادشان اين است كه مىدانيم جنگى نخواهد بود ، و يا آنكه اين كلام را به عنوان تحريف اذهان و استهزا مىگفتند ، و يا مرادشان اين بود كه اگر اين اقدام را جنگ مىدانستيم مىآمديم ولى اين انتحار و خودكشى و نفس را در مهلكهافكندن است نه جنگ ؛ و يا مىخواستند بگويند ما با آداب جنگ آشنا نيستيم .
« هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْايمَانِ »
يعنى : به هر حال آنها در واقع كافرند و در آن روز كه امتحان پيش آمد آنها به كفر نزديكتر بودند تا به ايمان ، زيرا آنها پيش از اين سخنها در انظار مسلمين به ايمان نزديكتر بودند چون مدعى ايمان بودند ، و چون اين كلمات را گفتند و كفرشان آشكار شد به كفر نزديكتر شدند .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 459
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٤٥٩