لغت و اعراب :
تزكيه پيش از تعليم و تعلم
اذ بعث متعلّق است به مَنَّ . تزكيه : پاك كردن و نمو دادن . وان كانوا ، « ان » مخفّفهء از مثقّله است .
تفسير :
« لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ »
محتمل است اين آيه در مقام امتنان بر عربزبانها باشد در مقابل اهل زبانهاى ديگر .
يعنى : حقّاً كه خداوند بر مؤمنان عربزبان منّت نهاد كه فرستادهاى از اهل زبان خودشان در ميان آنها برانگيخت . يعنى براى اينكه سخن و بيان و كتاب او را به راحتى درك كنند و در راه رسيدن به دين آسمانى خود تغاير السنه و مخالفت زبانها مانع نباشد پيامبر عرب برانگيخت هر چند غير آنها نيازمند تحمل زحمات تعلّم لغت و تبادل الفاظ خواهند بود .
و محتمل است آيه در مقام امتنان بر انسان باشد در مقابل فرشتگان و اجنّه و پريان . يعنى خدا بر مؤمنان انسان منّت نهاد كه در ميان آنها فرستادهاى از خودشان برانگيخت كه به راحتى پيامبر را ببينند و سخنانش را بشنوند و انس با او بر خلاف طبع و فطرت و سبب تحمل زحمات نباشد ، و اين امتنان دربارهء فرشتگان و پريان نيست .
و توهّم نشود كه مقتضاى معناى اول ، اختصاص رسالت پيامبر اسلام به عربزبانها ، و مقتضاى معناى دوم ، اختصاص آن به بشر است و شامل اجنّه نمىشود ، زيرا آيه در مقام امتنان است از جهت انتخاب رسولى از گروه خاص ، نه در مقام بيان اختصاص رسالت و دين او به آن گروه ؛ و انتخاب رسول از گروه خاص و اعطاى منصب عام به او با هم منافات ندارد .
« يَتْلُوا عَلَيْهِمْ ءَايَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ »
اين آيه در مقام توصيف پيامبر اسلام با چهار وصف كلّى است هر چند برخى از مصاديق اوصاف با هم متداخل باشند :
اول آن كه اين پيامبر آيات الهى را بر آنها مىخواند ، يعنى آيات قرآن مجيد را ، در حالى كه شنيدن سخنان خداوند براى بشر در وهلهء اول خود به غايت شگفتانگيز و بىسابقه و داراى تأثيرى عجيب و عميق و معجزآسا بود و از اين رو اذهان سليمه در حيرت فرومىرفتند ، و نفوس خبيثه يعنى معاندين اسلام آن را شعر و افسون و سحر مىخواندند . و ممكن است مراد از آيات ، نشانههاى