285 - 290 و لغتنامهء دهخدا ، ج 20 ، ص 548 واژه « حسبه » و وافى تأليف محدّث و محقق بزرگ مرحوم فيض كاشانى ، اول كتاب جهاد و واسط في العصر الأموي ، ص 283 ، 284 والحضارة العربيّة ص . . .
ولى متأسفانه تاكنون در اين موضوع كتاب و يا تحقيقى از فقهاى بزرگ شيعه به دست نگارنده نرسيده است ، فقط بعضى از آنان مانند شهيد اول در دروس و فيض كاشانى ( ره ) در وافى اوّل كتاب جهاد و در مفاتيح ، كتاب امر به معرف و نهى از منكر را كتاب حسبه ناميدهاند و ظاهر اين است كه در كتاب وافى ، مباحث جهاد و امر به معروف و بلكه حدود و تعزيرات را جزء كتاب حسبه قرار داده است .
البته فقهاى عظام ، مباحث امر به معروف و نهى از منكر را كاملًا مورد دقت قرار داده و آن را در چند قسمت زير بحث كردهاند :
1 - آيات و روايات مربوط به موضوع امر به معروف و نهى از منكر .
2 - معناى معروف و منكر .
3 - آيا امر به معروف و نهى از منكر واجب عينى است يا واجب كفايى ؟
4 - شرايط امر به معروف و نهى از منكر چيست ؟
5 - مراتب و درجات امر به معروف و نهى از منكر .
6 - اگر اين واجب احتياج به ضرب و جرح يا قتل داشت مانند حدّ ، تعزير و يا احياناً به تبعيد ، چه كسى آن را بايد انجام دهد ؟
و ليكن فقهاى شيعه - رضوان اللَّه عليهم - دربارهء مسائل و موضوعات مختلف حسبه كه بعد از رشد جمعيت و به وجود آمدن حكومتها و اجتماعات بزرگ و داير شدن ادارهء حسبه ، به وجود آمده بود ، تأليفى خاص و مستوفى ندارند .
و امر به معروف و نهى از منكر را دو دسته انجام مىدادند :
1 - داوطلبان و كسانى كه بهطور آزاد براى انجام وظيفه شرعى امر به معروف و نهى از منكر مىكردند ، اينها در صورت امكان و عدم ضرر و احتمال اثر به اين وظيفه شرعى قيام مىكردند .
2 - كسانى كه از طرف سلطان بدين وظيفه منصوب مىشدند و او را محتسب متولّى مىناميدند و اينان صاحب قدرت اجرايى بوده و علاوه بر امر به معروف و نهى از منكر لفظى ، عملًا نيز جلو منكرات را مىگرفتند و اجراى احكام شرعى را با قدرت ، تضمين و
اطلاعات و تحقيقات در اسلام (فارسى) — صفحة 98
مساهمون: علي الأحمدي الميانجي
ص٩٨