زيرا چنين تصديقى به ضرر مؤمن ديگر تمام مىشود . مثلًا اگر مؤمنى خبر از ارتكاب به زنا و يا شرب خمر و ارتداد مؤمن ديگر را پيش رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بياورد و آن حضرت اين گزارش را شنيده و باور كند در اين صورت شنيدن و باور نمودن خبر مؤمن گزارشگر به ضرر مؤمن ديگر كه دربارهء او گزارش داده شده تمام خواهد شد و اين به نفع هر دو طرف نخواهد بود . پس مراد از شنيدنى كه به نفع هر دو طرف باشد اين است كه نسبت به گزارشگر اظهار قبول كرده و او را تكذيب نكند ولى مؤمن ديگر را هم كه گزارش به ضرر او داده شده ، مورد موأخذه قرار ندهد و تنها اثرى كه رسول خدا بر چنين گزارشى مترتّب مىكنند آن است كه نسبت به شخص گزارش شده رفتار احتياطآميزى در پيش مىگيرد چنان كه مقتضاى احتياط در قضيّهء اسماعيل هم همين بود و چون اين آيه بر حسب شأن نزول آن درباره منافقين نازل شده تصديق منافق از طرف حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم ترتيب آثار صدق بر گزارش او نخواهد بود . بنابراين مراد از مؤمنان در آيه كسانى هستند كه اظهار ايمان مىكنند اعم از آنكه واقعاً ايمان آورده باشند يا نه و شاهد بر اين مطلب آن است كه در آيهء يومن باللَّه و يومن للمؤمنين ، متعدّى شدن فعل « يؤمن » به « اللَّه » به وسيلهء « باء » و به « مؤمنين » با « لام » است .
و در روايت اسماعيل ، تصديق كردن مؤمن به يكى از دو معنى زير حمل مىشود :
1 - معنايى كه ادلّه « حمل فعل مسلم بر صحّت » اقتضا مىكند يعنى عمل مسلمان ، فاسد نبوده و مسلمان مرتكب گناه نمىشود ( يعنى فعل مسلم حسن فاعلى دارد ) .
2 - اينكه بگوييم خبر او مطابق واقع است و واقعاً اين فعل انجام يافته است . و در حجيّت خبر واحد ، همين معنى مراد است .
و تمام اخبار حمل فعل مسلمان بر صحّت ، معناى اول را مىرساند ، مانند :
مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ انْ يُصَدِّقَهُ وَ لا يَتَّهِمَهُ . . .
يعنى : از جمله حقوق مؤمن آن است كه او را تصديق كرده و متّهم به كذب نكند .
يا ابا مُحَمَّدٍ كَذِّبْ سَمْعَكَ وَ بَصَرَكْ عَنْ اخيكَ فَإِنْ شَهِدَ عِنْدَكَ خَمْسوُنَ قَسامَةً إنَّهُ قالَ قَوْلًا وَ قالَ لَمْ اقلُه فَصَدِّقْهُ وَ كَذِّبْهُمْ .
يعنى : اى ابومحمد دربارهء برادر مؤمنت چشم و گوش خود را تكذيب كن پس اگر پيش تو پنجاه نفر قسامه شهادت دهند كه فلانى چنين گفت و او خود بگويد كه من نگفتم او را تصديق و پنجاه نفر را تكذيب كن .
در اينجا تكذيب قسامه با توجه به مؤمن بودن آنها جز به اين معنى نمىتواند باشد كه به خبر آنها ترتيب اثر داده نشود نه اينكه آنان را واقعاً دروغگو به حساب آورند ؛ زيرا
اطلاعات و تحقيقات در اسلام (فارسى) — صفحة 198
مساهمون: علي الأحمدي الميانجي
ص١٩٨