النَّفْسانِىِّ فَهُوَ امْرٌ يُفاجِى ءُ النَّفْسَ لاعَنْ اخْتيارٍ فَلا يَتَعَلَّقُ بِهِ النَّهْيُ إلّا انْ يَكوُنَ بَعْضُ مُقَدِّماتِهِ اخْتِيارِيّاً . « 1 »
يعنى : مراد از اجتناب از ظن ، اجتناب از ترتيب اثر دادن به آن است مثل اينكه دربارهء برادر مؤمن خود گمان بد برده و آن را به او نسبت دهد و پيش ديگران بازگويد و ديگر آثار آن را بر آن مترتب كند .
و امّا خود ظن از اين نظر كه نوعى ادراك نفسانى بوده و بدون اختيار در دل راه پيدا مىكند ، نهى بر آن متعلّق نمىشود مگر آنكه پارهاى از مقدّمات آن اختيارى بوده و مكلف بتواند مانع از حدوث آن شود .
و خلاصه كلام بزرگان فقه و تفسير اين است كه : چون تحقق صفت ظنّ ، اختيارى نيست ، بدين جهت ممكن نيست نهى به آن تعلق گرفته و حرام باشد ، بنابراين اگر حصول و تحقق خود ظنّ اختيارى باشد - ولو از جهت اختيارى بودن مقدماتش - مكلف مىتواند مانع حدوث آنها شود و يا از خود زايل كند و به موجب آيه شريفه مورد نهى قرار مىگيرد . يعنى اگر شخص بتواند نبايد بگذارد در نفسش به وجود آيد و اگر به وجود آمد بايد آن را از بين ببرد .
آثار سوء ظن :
آثار ظنّى كه در اختيار انسان بوده و متعلّق نهى هم قرار گرفته است عبارتند از :
* 1 - جزم قلبى و معتقد شدن به انجام كار بد به وسيله برادر مؤمن ؛
* 2 - تنفّر قلبى از برادر مؤمن و بغض و عداوت داشتن به او به انگيزهء آن سوء ظنّ ؛
* 3 - نقل و اظهار آن پيش مردم و نسبت دادن آن به برادر مؤمن ؛
* 4 - اهانت و بىمهرى و قطع رابطه با مؤمن به خاطر آن سوء ظنّ ؛
* 5 - در تفقّد و اكرام او كوتاهى كردن ؛ »
* 6 - پى گيرى آن سوء ظنّ و تجسّس و تحقيق دربارهء آن . « 2 »
خلاصه هر آنچه از سوء ظنّ كه به وجود آمدن آن در اختيار انسان باشد به حكم آيهء شريفه ، نهى شده و حرام است در اينجا نقل كلام شهيد - گرچه طولانى است ولى - خالى
هامش
( 1 ) - الميزان ، ج 18 ، ص 351 .
( 2 ) - رجوع شود به محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 268 - 269 ؛ كشف الرّبية ، ص 293 ؛ شرح صحيفهء سيدعلى خان ، ص 281 ؛ بحار ، ج 75 ، ص 200 ؛ الميزان ، ج 18 ، ص 351 .