تفحص كرده و رسيدگى و احتياط نمود و اگر طورى بود كه اكثريت و غلبه با خوبى و خوبان بود ، در اين صورت عدم اعتماد به قول اشخاص و فحص و تفتيش جايز نيست و ممكن است اهانت و هتك حرمت محسوب شود و شايد مراد كسى كه فرموده : « اصل در مسلمان عدالت است » اصل جارى در جامعهاى باشد كه كردار نيك در آن غلبه داشته باشد . « 1 »
مرحوم شيخ محمدحسن آشتيانى در بحرالفوائد گويد : ظاهر روايت ، خلاف اجماع است ؛ زيرا سوء ظن به دليل اجماع و آيات زياد و اخبار متواتره حرام است به هر حال و در هر وقت . . . و آنچه مىتوان روايت را به آن حمل كرد اين است كه غرض ، ارشاد به حكم عقل است بدين معنى كه در صورت غلبهء فساد ، اعتماد به مردم ، زيانبار و مضر است و بايد در كارها احتياط و دقت نمود و در صورت غلبهء صلاح ، اعتماد به مردم و امين دانستن آنها به اموال و اسرار ، ممكن است عقلًا جايز و بىضرر و يا كم ضرر باشد .
و اگر بگوييم : در صورت غلبهء فساد ، ترتيب اثر صحت بر فعل مؤمن جايز نيست - گرچه سوء ظن هم حرام است - و در صورت غلبه صلاح ترتيب اثر صحت واجب است و سوء ظن هم حرام است ، اين هم خلاف اجماع است پس منحصراً بايد روايات را حمل بر ارشاد نمود . « 2 »
يعنى در چنين زمانى نبايد بدون تحقيق به كسى اطمينان كرد همانطورى كه عقل سليم مىگويد و بايد با دقّت كافى و بررسى و تحقيق قدم برداشته شود تا خطا و اشتباه پيش نيايد چنان كه قرآن كريم در مورد خبر فاسق مىفرمايد :
انْ تُصيبوُا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحوُا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمينَ . « 3 »
مبادا از روى نادانى به مردمى آسيب برسانيد ، آنگاه از كارى كه كردهايد ، پشيمان شويد .
مراد از سوء ظن حرام چيست ؟
آيا ظنّ سوئى كه در ذهن انسان نسبت به ديگرى حاصل مىشود ، حرام است و نبايد بگذارد بدگمانى در ذهنش راه يابد ؛ مخصوصاً در صورتى كه مقدّمات اختيارى هم داشته باشد ؟ و يا اگر راه يافت بايد آن را به هر نحوى كه ممكن است زائل كند ؟ علما در
هامش
( 1 ) - رجوع شود به مسالك ، ج 2 ، كتاب القضاء ؛ جواهر ، ج 40 ، ص 111 ؛ احكام القرآن ، ج 5 ، ص 161 از ابوحنيفه نقل كرده است .
( 2 ) - بحرالفوائد ، ج 2 ، ص 202 .
( 3 ) - سورهء حجرات ( 49 ) : 6 .