لايَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ . . . وَ لا تَنابَزوُا بِالْالْقابِ . . . وَ لا تَجَسَّسوُا وَ لا يَغَتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً . . . يا ايُّهَاالنّاسُ انّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ انْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعوُباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوُا انَّ اكْرَمَكُمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقاكُمْ . « 1 »
يعنى : گروهى گروه ديگر را مورد تمسخر قرار ندهند . . . همديگر را با نامهاى بد نخوانيد . . . به تجسس نپرداخته و غيبت همديگر را نكنيد . . . اى مردم ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را به قبيلهها و گروهها تقسيم كرديم تا همديگر را بشناسيد ، گرامىترين شما پيش خدا با تقواترين شماست .
از اين مطالب بروشنى معلوم مىشود كه غرض ، بيان حكم ظن و گمانهاى بد در حق مؤمنان و بيان وظيفهء آنان در برخوردهاى اجتماعى و فردى است ، به عبارت ديگر مطلب مورد بحث در اين آيه همهء ظنها نبوده و حتى حسن ظن در مورد مؤمنان هم از موضوع سخن خارج است ؛ بلكه هدف آن بيان حكم سوء ظن است كه در اكثر موارد ، حرام و البته گاهى هم جائز و يا واجب خواهد بود .
زمخشرى در كشّاف در معناى آيهء شريفه دقت زيادى به خرج داده است كه ما ملخّص كلام او را مىآوريم :
ظنّى كه در اين آيه مأمور به اجتناب از آن هستيم موصوف به كثيراً است ؛ زيرا بعد از نهى از ظنون كثير ، مىفرمايد : انَّ بَعْضَ الظَّنّ اثْمٌ و آن را مصداق كثير قرار داده است يعنى بسيار از ظنون شما اثم است كه بايد از آن اجتناب شود .
اگر سؤال شود : فرق ميان كثيراً كه نكره است با الكثير كه معرفه است چيست ؟ و اگر در آيه بجاى كثيراً ، الكثير آورده مىشد مفهوم آن چه مىشد ؟
جواب داده مىشود : نكره بودن دلالت به بعض دارد يعنى مقدار زيادى از گمانها كه از نظر تعداد ، زياد هم هستند و تعيين و مشخص هم نشدهاند ، واجب الاجتناب مىباشند تا كسى بدون تأمل و دقت و تشخيص حقّ از باطل جرأت عمل پيدا نكرده و تقوى را مراعات نمايد ( در هر ظنّ بد كه پيش مىآيد دقّت و احتياط را نصب العين خود قرار دهند ) و اگر كثير ، معرفه بود يعنى مىفرمود : اجْتَنِبُوا الْكَثيرَ ، در اين صورت موضوع اجتناب ، فرد فرد ظن نمىشد بلكه كثير بود . « 2 »
ظاهراً مراد زمخشرى اين است كه نهى ، متعلق به عام استغراقى است نه عام
هامش
( 1 ) - سورهء حجرات ( 49 ) : 10 و 13 .
( 2 ) - تفسير كشّاف ، ج 4 ، ص 371 - 372 .