سوء ظنّ به خدا . « 1 »
2 - ظنّ واجب ، آن قسمت از ظنهايى است كه عمل به آنها در واجبات و وظايفى كه به دست آوردن علم دربارهء آنها ممكن نيست [ لازم است ] و همچنين حسن ظن به خدا و مؤمنين . « 2 »
3 - ظنّ مباح ، ظن در كارهاى روزمرّهء زندگى . « 3 »
4 - ظنّ مستحب ، حسن ظنّ به برادر دينى . « 4 »
طبرى مىگويد : « خدا به مؤمنان اجازه داده كه دربارهء برادران مؤمن خود حسن ظن داشته باشند » و ظاهر اين عبارت ، اباحه است ، ولى در مقام استدلال ، به آيهء شريفهء لَوْلا اذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤمِنُونَ وَ الْمُؤمِناتُ بِانْفُسِهِمْ خيراً . « 5 » تمسّك جسته كه ظهور آن در وجوب و يا استحباب است چنان كه خواهد آمد .
مفسّران پس از ذكر اقسام ظنّ گفتهاند :
مفاد آيهء شريفه با توجه به كلمهء كثيراً اين است كه انسان بايد با ظن و گمانهاى خود با احتياط برخورد كرده و در مقام عمل و ترتيب اثر دادن به اين گمانها و تشخيص ظنّهاى حرام و جايز ، دقت و كوشش كند .
كليهء مفسّران سوء ظنّ به مؤمن را از نوع ظنّ حرام شمردهاند ، در عين حال برخى از آنها هر نوع سوء ظنّ را حرام ندانسته و تفصيلى در اين مورد دادهاند كه بعداً نقل خواهيم كرد .
ولى با توجه به قرينهء مقام و دقت در آيات قبل و بعد و مطالب آن ، روشن مىشود كه هدف از اين آيه ، بيان احكام اقسام ظنّ نيست بلكه غرض بيان حكم سوء ظنّ دربارهء مؤمنان است ؛ زيرا در آيات قبل و بعد مىفرمايد :
هامش
( 1 ) - رجوع شود به احكام القرآن جصّاص ، ج 5 ، ص 287 ؛ مسالك الأفهام كاظمى ، ج 2 ، ص 412 ؛ روح المعانى ، ج 6 ، ص 156 ؛ تبيان ، ج 9 ، ص 349 ؛ مجمع البيان ، ج 9 ، ص 127 ؛ ثعالبى ، ج 4 ، ص 190 ؛ روح البيان ، ج 9 ، ص 184 ؛ در مورد حسن ظن يا سوء ظنّ به خدا ، روايات زيادى وارد شده كه از بحث ما خارج است .
( 2 ) - رجوع شود به تبيان ، ج 9 ، ص 349 ؛ مجمع البيان ، ج 9 ، ص 137 ؛ روح المعانى ، ج 26 ، ص 156 ؛ احكام القرآن ، ج 9 ، ص 387 ؛ مسالك الأفهام ، ج 2 ، ص 412 .
( 3 ) - روح المعانى ، ج 26 ، ص 156 ؛ مسالك الأفهام ، ج 2 ، ص 412 .
( 4 ) - تبيان ، ج 9 ، ص 349 ؛ مجمع البيان ، ج 9 ، ص 137 ؛ رازى ، ج 28 ، ص 134 ؛ احكام القرآن ، ج 5 ، ص 287 ؛ طبرى در ج 26 ، ص 85 مىگويد قَدْ اذِنَ لِلْمُؤمنينَ أن يَظُنَّ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ الْخَيْر .
( 5 ) - سورهء نور ( 24 ) : 12 .