صاحب جواهر از محقّق اردبيلى نقل مىكند :
سوء ظن به مؤمن ، به عدالت شخص ضرر مىزند و آيات و روايات ، اين نظر را تأييد مىكند دلايل زيادى از كتاب و سنّت ، حرمت سوء ظن و برخى ديگر وجوب حسن ظن را اثبات مىكند . « 1 »
براى روشن شدن حق مطلب و در مقام بررسى ادّلهء مذكور بايد دقت كنيم كه آيا تنها سوء ظن حرام است و يا اينكه حسن ظن واجب مىباشد ؟ و يا اينكه هر دو ثابت است ؟
بدين منظور نظرى به آيات قرآن مجيد در مورد تحريم سوء ظن مىافكنيم ، خداوند تبارك و تعالى در قرآن مىفرمايد :
يا ايُّهَاالَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَّ الظَّنِّ انَّ بَعْضَ الظَّنِّ اثْمٌ وَ لا تَجَسَّسوُا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ايُحِبُّ احَدُكُمْ انْ يَأْكُلَ لَحْمَ اخيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوااللَّهَ انَّ اللَّهَ تَوّابٌ رَحيمٌ . « 2 »
يعنى : اى كسانى كه ايمان آوردهايد از بسيارى از گمانها دورى كنيد كه پارهاى از آنها گناه و بر خلاف واقع است و در امور پنهانى همديگر به جستجو نپردازيد و از يكديگر غيبت نكنيد آيا يكى از شما دوست دارد كه گوشت جسد مردهء برادر خودش را بخورد ؟ آشكار است كه از اين كار نفرت داريد پس از خدا بترسيد كه او توبه پذير و مهربان است .
اين آيه بسيارى از گمانها را تحريم نموده و مىفرمايد : اجْتَنُبِوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ و علت آن را گناه بودن برخى از آنها معرفى مىكند و حكم بقيه را تصريح نكرده است ولى اجمالًا به نظر مىرسد كه حرام نبوده و ممكن است مستحب يا واجب و يا مباح باشد .
تفسير آيه
بعضى از مفسران بر اين عقيدهاند كه آيهء شريفه ، حكم همهء اقسام ظنون را بيان مىكند و بر اين اساس ظنهايى را كه براى انسان حاصل مىشود به چهار قسمت تقسيم كردهاند :
حرام ، واجب ، مباح و مستحب .
1 - ظنّ حرام ، مانند ظن در اصول دين ( توحيد ، معاد ، نبوت ، امامت ) كه عمل به ظن در اين موارد جايز نيست و همچنين عمل به ظن در فرض وجود ادلّهء قطعيه و نيز سوء ظن به برادران دينى و عمل به ظن در مواردى كه تحصيل علم در آن موارد ممكن است و
هامش
( 1 ) - جواهرالكلام ، ج 41 ، ص 59 .
( 2 ) - سورهء حجرات ( 49 ) : 12 .