آخَرَ مِنْ خِيارِ أَصْحابِه ، ثُمَّ لَيَقُولُ لِيَذْهَبْ كُلُّ واحدٍ مِنْكُما مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُ الآخَرُ الى قَبائِلِهِما وَ أَسْواقِهِما وَ مَحالِّهِما وَالرَّبَضِ الَّذي يَنزلانِهِ فيَسْألُ عَنْهُما فَيَذْهَبانِ وَ يَسْأَلانِ فَإِنْ أَتَوا خَيْراً وَ ذَكَروُا فَضْلًا رَجَعُوا إِلى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم فَأَخْبَراهُ احْضِرَ القَوْمُ الَّذي اثْنُوا عَلَيْهِما وَ احْضِرَالشُّهوُدُ فَقالَ لِلقُومِ المُثْنينَ عَلَيْهِما : هذا فلانٌ ابن فلانٍ وَ هذا فلانٌ بن فلانٍ أَتَعْرِفُونَهُما ؟ فَيَقولُونَ : نَعم فَيَقولُ : إِنَّ فلاناً وَ فلاناً جاءني عَنْكُمْ فيما بَيْنَنا بِجَميلٍ و ذكرٍ صالحٍ افَكما قالا ؟ فَإِنْ قالوا نَعَمْ ، قَضى حينَئِذٍ بِشَهادَتِهِما عَلى المدّعى عليهِ . فَإِنْ رَجَعا بِخَبَرٍ سَيِّىءٍ وَ ثَناءٍ قَبيحٍ دعابِهِمْ فَيَقُولُ : اتَعْرِفُونَ فلاناً و فلاناً ؟ فَيَقوُلونَ : نَعَمْ فيقولْ : أُقْعُدوُا حَتّى يَحْضُرا ، فَيَقْعُدونَ فَيَحْضُرُهُما فَيقولُ لِلْقَوْمِ : أَهُما هُما ؟ فَيَقولونَ : نَعَمْ فَإِذا ثَبَتَ عِنْدَه ذلِكَ لَمْ يَهْتِكُ سِتْراً بِشاهِدَيْن وَ لا عابَهُما وَ لا وَبَّخَهُما وَلكِنْ يَدْعُوا الخُصوُمَ إلى الصّلْحِ فَلا يَزالُ بِهِمْ حَتى يَصْطَلِحوا لِئَلّا يَفْتَضِحَ الشُّهوُدُ وَ يَسْتُرُ عَلَيْهِم . . . « 1 »
يعنى : از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : اگر دو نفر كه با هم در امرى اختلاف داشته و براى رفع اختلاف به او مراجعه مىكردند به مدعى مىفرمود : تو حجّت دارى ؟ اگر مدّعى بيّنهاى مىآورد كه واجد شرايط بودند و حضرت آنها را مىشناخت ، حكم الهى را عليه مدّعى عليه صادر مىكرد و اگر بيّنه نداشت ، مدّعى عليه قسم مىخورد كه مدّعى چيزى از او طلب ندارد و اگر مدّعى شهودى مىآورد كه حضرت آنها را به خوبى و يا بدى نمىشناخت به شهود مىفرمود : قبيله و منزلتان كجاست ؟ بعد از آنكه آن دو جواب مىدادند ، دستور مىداد نام و نشان و ساير مشخصات آنها نوشته شود و به دو نفر از بهترين اصحاب خود - بدون آنكه از مأموريت همديگر مطلع باشند - مأموريت مىداد به محل مأموريت رفته و تحقيق كنند و مىفرمود : از بازار و قبيله آنها و از محل اسكان آنان و جاى استقرار چهارپايانشان بپرسيد و تحقيق نماييد و نتيجه را ابلاغ كنيد .
اگر خبر گروه تحقيق مثبت بود ، حضرت شهود را كه مأموران دربارهء آنها تحقيق كرده بودند ، احضار كرده و افرادى را نيز كه آنها را مىشناختند ، مىطلبيد و رو در رو مىنمود و مىفرمود : اين فلان پسر فلانى است ، مىشناسيد ؟ عرض مىكردند : بلى مىفرمود : فلانى و فلانى ( مأمورهاى تحقيق ) گزارش كردهاند كه شما اينها را توثيق كردهايد ، اگر مىگفتند آرى ، حضرت حكم صادر مىكرد .
و اگر گزارش مأموران تحقيق منفى بود ( يعنى خلافكار و بىتقوى بودن شهود را ثابت مىكرد ) حضرت باز آنان را ( افرادى كه به مأموران تحقيق شرح حال شهود را گفته بودند ) احضار
هامش
( 1 ) - الوسائل ، ج 18 ، ص 175 به نقل از تفسير امام حسن عسكرى عليه السلام ، ص 302 .