كارهايى كه شهردارىهاى امروز انجام مىدهند ، انجام مىداده ، درست نيست ؛ زيرا اساس و ريشهء دايرهء احتساب همان اصل مقدس امر به معروف و نهى از منكر بود . بدين جهت نمىتوانست اختصاص به عمليات شهردارى داشته باشد . « 1 »
و از كارهاى عجيب اين بود كه محتسب گاهى مقدار توليد را محدود مىكرد و به حبوبات فروشان و آسيابانان دستور مىداد كه مقدار معينى از حبوبات و آرد توليد كرده و به نانواها تحويل دهند ، « 2 » و به هريك از دكانهاى نانوايى نيز مقدار معينى اجازه پخت مىداد ( بدون كم و كاست و به مقدارى كه مورد احتياج مردم بود ) . « 3 »
و همچنين لبنياتيها حق نداشتند كه بيش از مصرف روزانهء خود مواد لبنى توليد كنند تا در اثر ماندن فاسد شود . « 4 »
محتسب ، غالباً در دفترى نام صاحبان شغلهاى مختلف و تعداد آنها و محل كارشان را مىنوشت تا در هنگام احتياج مراجعه كند . « 5 »
يكى از وظايف مهم محتسب جلوگيرى از احتكار بود ، و اينكه كسى در هنگام ارزانى چيزهايى را بخرد و به اميد گرانى انبار كند تا روزى بعد از بالا رفتن قيمت ، آنها را بفروشد . « 6 »
اگر كشف مىكرد كسى جنسى احتكار كرده ، آن را ملزم به فروش مىكرد . « 7 » و جلوگيرى از احتكار به دليل حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بود كه فرمودند : الْجالِبُ مَرْزُوقُ وَالْمُحْتَكِرُ مَلْعونٌ . « 8 » و در حديث ديگر آمده است : لايَحْتَكِرُ الْطَعامَ الّا خاطِى . « 9 »
از اين مطالب روشن مىشود كه مراقبت دايمى محتسب موجب تحميل وظايف سنگينى نسبت به اصناف نبود و مداخله كردن او فشارى را بر آنان وارد نمىآورده است
هامش
( 1 ) - ده گفتار ، ص 49 ، 50 .
( 2 ) - الأصناف . . . ، ص 146 به نقل از نهاية الرتبة ، ص 90 ؛ معالم القربة ن م ، ص 90 و نهاية الرتبة لابن بسام ن م ، ص 21 .
( 3 ) - الأصناف . . . ، ص 146 به نقل از نهاية الرتبة ن م ، ص 22 و نهاية الرتبة لابن بسام ن م ، ص 21 .
( 4 ) - الأصناف . . . ، ص 146 به نقل از معالم القربة ، ص 121 .
( 5 ) - الأصناف . . . ، ص 146 به نقل از نهاية الرتبة ن م ، ص 22 و نهاية الرتبة لابن بسام ن م ، ص 121 .
( 6 ) - الأصناف . . . ، ص 147 به نقل از نهاية الرتبة ، ص 21 و معالم القربة ، ص 65 .
( 7 ) - الأصناف . . . ، ص 147 به نقل از آداب الحسبة والمحتسب ، ص 109 و معالم القربة ، ص 65 .
( 8 ) - وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 313 ؛ يعنى : كاسب و تجارت پيشه ، روزى داده شده و محتكر ، ملعون و از رحمت حق به دور است .
( 9 ) - همان ، ص 314 ؛ يعنى : جز خطاكار ، كسى مواد غذايى را احتكار نمىكند .