و محكم كارى و هنرمندى صنعتگران ، به امتحان كردن اصناف اهميت مىدادند .
مثلًا خليفهء عباسى هارون الرشيد دستور داد كه رؤساى اصناف و عطاران و نساجان و كتان فروشان را امتحان كنند ( كه مجموعاً 73 نفر بودند ) تا هركس حاذق و لايق باشد در رياست خود ابقاء گردد و هركس لياقت نداشته باشد عزل شود . « 1 »
جرجى زيدان مىگويد :
« در واقع محتسب وظائف شهردار امروز را به عهده داشت » . « 2 »
و ليكن اين نكته قابل تذكر است كه هرچند بسيارى از كارهايى كه امروزه وظيفهء شهردارى است آن روز دايره احتساب انجام مىداد ، مثلًا در كتابهايى كه راجع به وظيفهء محتسب نوشته شده ، آمده كه محتسب بايد مراقب باشد كه لبنيات فروش ، روى شير و ماست را بپوشاند تا در اثر نشستن مگس و حشرات روى آنها كثيف و آلوده نشود ، يا پارچهاى كه قصاب يا لبنياتى يا كبابى دم دستش دارد ، حداقل روزى يك بار با صابون شسته شود ، و همچنين لبنياتى موظف است در هر شبانه روز يك بار ظرفى را كه شير يا ماست را در آن ريخته و به فروش مىرساند بشويد .
و اگر حصار شهر خراب مىشد وظيفهء دايرهء حسبه بود كه آن را بسازد و اگر شهر از لحاظ آب در مضيقه قرار مىگرفت بر دايرهء حسبه بود كه آب كافى تهيه كند و از اين قبيل امور كه معمولًا در زمان ما اين كارها را شهرداريها انجام مىدهند .
ولى وظيفهء دايره حسبه منحصر به اين كارها نبود بلكه بسيارى از كارهايى كه امروزه از وظايف شهربانى شمرده مىشود ، محتسبين انجام مىدادند مثلًا آنها بودند كه با روزه خوارى و مىخوارگى و تظاهر و تجاهر به فسق و فجور مبارزه مىكردند .
و از طرف ديگر ، بسيارى از كارها و وظايف آن روز محتسبين ، امروزه به كلى متروك شده و مسؤول مشخصى ندارد ، مثل نظارت بر اوضاع مساجد و منابر كه مثلًا واعظ با خواندن حديثى دروغين ، بدعتى را بنا نگذارد و يا كارهاى خلاف شؤون خود انجام ندهد ، البته اين كارها وظيفهء سازمان روحانيت است و مستقيماً ربطى به كارهاى حكومت و دولت ندارد .
غرض اين است كه آن طورى كه جرجى زيدان مىگويد : دايرهء احتساب همان
هامش
( 1 ) - الأصناف . . . ، ص 146 به نقل از الذخائر و التحف ورقهء 184 ب .
( 2 ) - تاريخ تمدن جرجى زيدان ، چاپ پنجم انتشارات اميركبير ، ج 1 ، ص 193 .