وجود داشته است و ظاهراً در قرن سوم به عنوان دايره امر به معروف و نهى از منكر پى ريزى شده و پايهء دينى نيز داشته و از شؤون حكومت به شمار مىرفته است . « 1 »
برخى از آراء نويسندگان دربارهء حسبه
آراء در ريشهء حسبه مختلف است ، بعضى آن را مقام و منصبى مىدانند كه براى تطبيق احكام اسلامى در قسمت اخلاق و قانون و پياده كردن آن در اجتماع به وجود آمده و اين همان اصل امر به معروف و نهى از منكر است . « 2 » و براى اثبات اينكه حسبه ريشهء اسلامى دارد ، اين منصب را به زمان خود رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و خلفا راشدين برگرداندهاند . « 3 » كه خود آنها بدون وسائط ، اين مسؤوليت را انجام مىدادهاند ، و قلقشندى معتقد است كه اولين بار عمربن الخطاب آن را ابتكار نموده و به آن عمل كرده است . « 4 »
بعضى ديگر خواستهاند اين منصب را به دوران قبل از اسلام و عهد بيزنطى برگردانند كه طبق مقررات آنان ، بازار و شؤون تجارت در حيطهء قدرت دولت بود ، به طورى كه عدهاى مأمور مخصوص از اشراف را براى سرپرستى صاحبان صنايع تعيين مىكردند و از عهد بيزنطى تا عهد فتوحات اسلامى مستمراً اين رسم جريان داشت و اعراب نيز آن را گرفته و بدون كم و زياد به كار بستهاند . « 5 »
نخستين نشانهاى كه از حسبه در مدارك اسلامى ديده مىشود ، مربوط به نيمهء اول قرن دوم است كه عاصم بن سليمان احول در زمان ابوجعفر منصور در كوفه براى حسبه و رسيدگى به كيلها و وزنها از طرف خليفه نصب شده بود . « 6 » كما اينكه منصور ، ابو زكريا بن عبد اللَّه را در سال 157 براى حسبهء بغداد و بازارها نصب كرد .
هامش
( 1 ) - رك : ده گفتار ، ص 47 .
( 2 ) - الأصناف فى العصر العباسى ، ص 142 به نقل از ابن خلدون در مقدمه ، ج 1 ، ص 405 ، 406 ؛ حضارة الاسلام ، ص 212 ؛ الدولة و نظام الحسبة ، تأليف ابن تيمية ، ص 72 .
( 3 ) - الأصناف . . . ، ص 142 به نقل از الاحكام السلطانية ، ص 258 و معالم القربة ، ص 7 .
( 4 ) - الأصناف . . . ، ص 142 به نقل از صبح الاعشى ، ج 5 ، ص 452 و كشف الظنون ، ج 1 ، ص 16 ، ط طهران .
( 5 ) - الأصناف . . . ، ص 142 به نقل از تاريخ الامبراطورية الرومانية الاجتماعى والاقتصادى ، ص 344 ؛ والروم فى حضارتهم ، ص 17 .
( 6 ) - الأصناف . . . ، ص 143 ؛ الطبقات لابن سعد ، ج 7 ، ص 30 ؛ تهذيب التهذيب ، ج 5 ، ص 43 ؛ خطيب در تاريخ بغداد ، ج 12 ، ص 344 مىگويد : عاصم بن الاحول درمدائن مسؤول حسبه بود .