يعنى : نظر من اين است كه گروهى از اهل صلاح و عفاف را كه به دين و امانتدارى آنان وثوق دارى بفرست تا از رفتار عمّال و كارگزاران حكومتى پرسش كنند ( و از مردم تحقيق كنند ) و از آنچه در شهرها انجام مىدهند تفتيش و سؤال نمايند .
بالاخره از مهمترين كارهاى عريف نظارت و اشراف به همهء امورى است كه محتسب دربارهء اصناف مختلف مىخواهد بداند تا اخبار را به او برساند . « 1 » پس عريف را بر احوال اشخاص و افرادى كه هم صنف او باشند مطلع كرده « 2 » تا از اخبار و اسرار آنان اطلاع پيدا كرده و آنان را به خطاهاى پنهان و آشكارشان توجه دهد . « 3 » و اگر عريف ديد كه در ميان صنف ، كسى غش مىكند به محتسب گزارش مىدهد تا او را كيفر دهد . « 4 »
بسا اتفاق مىافتاد كه محتسب به عريف رجوع كرده و از چگونگى صنايع كسب اطلاع مىكرد « 5 » و گاهى عريف مجلسى تشكيل مىداد تا صنعتگران ، نمونههاى كارشان را آورده و نشان مىدادند تا عريف به وضع صنعت و هنر صاحبان صنايع اطلاع پيدا كند . « 6 »
و گاهى عريف با محتسب در تنظيم كار صنعتگران و توزيع آن به مشورت مىنشستند . « 7 »
و از وظايف عريف اين بود كه از اجناس وارده در بازار يا صادره از آن مراقبت نمايد . « 8 »
و گاهى عريف به ابزار و وسائل كار صنعتگران و به كيفيّت انجام وظيفه آنان رسيدگى مىكرد . « 9 »
و گاهى هم به اختلافات ميان اصناف مىپرداخت و عريف دو صنف ، براى حل
هامش
( 1 ) - الأصناف . . . ، ص 148 از نهاية الرتبه ، ص 12 و معالم القربة ، ص 224 و نهاية الرتبة ابن بسام ، ص 18 .
( 2 ) - الأصناف . . . ، ص 148 از نهاية الرتبه ، ص 12 و تحفة الناظر ، ص 29 .
( 3 ) - آداب الحسبة ن م ، ص 33 .
( 4 ) - نهاية الرتبه ، ص 40 ، 72 ؛ نهاية ابن بسام ن م والحسبة ص 64 .
( 5 ) - نهايه الرتبه ، ص 65 .
( 6 ) - نهاية الرتبة لابن بسام ، ص 92 .
( 7 ) - القضاء و الحسبة ، ص 35 .
( 8 ) - نهاية الرتبة ، ص 12 ؛ نهاية الرتبة لابن بسام ، ص 18 .
( 9 ) - الأصناف . . . ، ص 149 از اخبار القضاة و كيع ، ج 2 ، ص 247 ؛ تحفة الناظر ، ص 96 ، 97 .