را شر بداند ، بستگى دارد . علاوه زمان و مكان و شرايط و محيط و . . . در اين امر دخالت دارند ؛ زيرا شرّ و بدى ، در هر برههاى از زمان و مكان و شرايط و محيط ، به گونهاى براى هر شخص نمايش خاصّى دارد ، و گاهى چيزى براى كسى شرّ و براى ديگرى خير است - توجّه داشته باشد و يا نداشته باشد - و بدترين شرّ ، شرّ نفس و شيطان مىباشد كه ريشه و اساس بيشتر شرورى است كه مطلوب الهى نيست .
خوارى و رسوايى ، محصول عمل زشت
از جملهى سوّم : « إِنْ أَنْتَ خَزَلْتَ فَبَعْدَ الحُجَّةِ . » نيز استفاده مىشود كه خداوند - تباركوتعالى - كسى را در ابتدا و بدون دليل خوار نمىكند ، بلكه بعد از امتحان ، و اتمام حجّت و راهنمايى انبيا و اوليا - عليهمالسّلام - و علما و امور ديگر ، به سبب عملى كه انجام مىدهد ، ذلّت و خوارى ، را دامنگيرش مىسازد . خداوند مىفرمايد :
ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ
« 1 »
اگر سپاس بداريد و ايمان آوريد ، خدا مىخواهد با عذاب شما چه كند ؟
منظور از خواركردن خداوند
اما اين كه خوار و ذليل كردن پروردگار ، چگونه است ؟ بايد جواب داد كه خداوند در اين عالم ، هر كس را به مقتضاى عمل بَدَش ، و در عالم آخرت نيز به مقتضاى ملكات و اعمال ناشايستهاش جزا مىدهد ، همچنين مىتوان گفت : بدكاران بر اثر ارتكاب اعمال بد - اگر توبه نكنند - از هنگام مردن تا ورود به قيامت و جهنّم ، آثار بدىهاى خودشان را خواهند ديد .
مراقبه و محاسبه ، راه تحصيل عصمت
جملهى چهارم : « وَ إِنْ عَصَمْتَ فَبِتَمامِ النِّعْمَةِ » اشاره دارد به اين كه بنده مؤمن ، اگر مراقب
هامش
( 1 ) . سورهى نساء ، آيهى 147 .