خويش آن را انجام مىدهيم ؛ زيرا اگر چه قواى ظاهريّه و باطنيّه در وقت گناه به او سبحانه است ، ولى اختيار بدى از ما است ، هر چند هم امر عدمى ، يعنى عدمِ اختيارِ خوبى و سوء استفاده از اختيارى است كه او سبحانه به ما داده است . « 1 »
( 58 )
« يا مَوْلاىَ ! بِذِكْرِكَ عاشَ قَلْبِى ، وَ بِمُناجاتِكَ بَرَّدْتُ أَلَمَ الْخَوْفِ عَنِّى . » « 2 »
اى سرور من ! تنها به ياد تو دلم زنده است ، و فقط با مناجات با تو ، درد ترسِ [ از تو ] را خنك نموده [ و ] از خود [ دور مىنمايم ] .
معنا و مفهوم ذكر و مناجات با حقّ
مقصود از ذكرى كه حيات بخش روح و قلب بندهى مُخلَص مانند امام سجاد - عليه السّلام - باشد : « بِذِكْرِكَ عاشَ قَلْبِى » ، چه ذكرى است ؟ آيا ذكر قالبى و صرف لفظ است و يا ذكر قلبى و قالبى و يا ذكر قلبى تنها ؟ ظاهر اين است كه تنها ذكر قلبى و توجّه باطنى و شهود حضرت حقّ سبحانه است كه مىتواند آرامش دهنده و حيات قلب بندهى مُخلَصى چون حضرت سجاد - عليه السّلام - و پيروان حقيقى ايشان باشد ، اگر چه ذكر لفظى ظاهرى و لفظى قالبى و قلبى هم در آرامش دل بىاثر نمىباشد . گويا آيهى شريفهى :
قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ * الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
« 3 »
بگو در حقيقت خداست كه هر كس را بخواهد ، بىراه مىگذارد و هر كس را كه
هامش
( 1 ) . جملههاى بعد از « أنَا صاحِبُ الدَّواهِى الْعُظمى » يعنى « أَنَا الَّذِى عَلى سَيِّدِهِ اجْتَرى » تا « فَتَعَدَّيْتُ » شاهد بر بيان فوق است . بيان اين نكته ذيل فراز اوّل همين دعا گذشت .
( 2 ) . اقبال الاعمال ، ص 73 .
( 3 ) . سورهى رعد ، آيات 27 و 28 .