الَّذِى نَصَرْتَهُ ، وَ أَنَا الطَّرِيدُ الَّذِى آوَيْتَهُ ، فَلَكَ الْحَمْدُ . » « 1 »
منم كوچك و خُردى كه پرورشم دادى ، منم نادانى كه آموختى ، منم گمراهى كه هدايتم فرمودى ، منم افتادهاى كه بلند نمودى ، منم ترسانى كه ايمنى دادى ، گرسنهاى كه سير نموده ، تشنهاى كه سيرابش ساختى ، برهنهاى كه جامه پوشاندى ، نيازمندى كه بىنيازش فرموده ، ناتوانى كه نيرومندش كرده ، خوار و پَستى كه ارجمند و سرافرازش نمودى ، بيمارى كه بهبودىاش بخشيده ، گدايى كه عطا فرمودى ، گناهكارى كه [ گناهانش ] را پوشاندى و خطاكارى كه درگذشتى و پذيرفتى و اندكى كه بسيار و فراوان فرمودى و خوار و ناتوان شمرده شدهاى كه يارىاش نمودى و منم رانده شدهاى كه در آغوش [ رحمت ] خويش گرفتى ، پس حمد و ستايش تنها تو را سزاست .
اقسام توحيد و مفهوم توحيد فعلى ، صفتى و اسمى
اقسام توحيد عبارت است از : 1 . توحيد فعلى ؛ 2 . توحيد صفاتى ؛ 3 . توحيد اسمى ؛ 4 .
توحيد ذاتى . اين بخش از دعا ، به توحيد فعلى و صفتى و اسمى اشاره دارد و حضرت سجاد - عليه السّلام - مىخواهد بفرمايد : آن چه از افعال و كمالات صورتاً به اسباب و مسبّبات نسبت داده مىشود از آنها نيست ؛ بلكه همه به تو تحقّق پيدا مىكنند و در واقع تويى كه آنها را انجام مىدهى و به تو ظهور مىيابند . در واقع اين بيانات - به طور سر بسته و به صورت اجمالى - در حَوْقَله : « لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِاللَّهِ » « 2 » ؛ ( هيچ دگرگونى و توانايى ، جز به خدا تحقّق پيدا نمىكند ) ، نفهته شده است . توضيح آن كه به نصّ كتاب و سنّت ، خداوند با همهى اشيا و محيط به آنها است ، نه كنار از آنها . در اين صورت ، آيا
هامش
( 1 ) . اقبال الاعمال ، ص 71 .
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 45 ، ص 50 .