چه چيز مانع از تأثير زمان حاجت در دلالت لفظ بوده و چه اشكالى دارد كه مراد از تأثير اين باشد كه به واسطه حضور آن احتمال عروض ارتكاب مجاز ديگر قطع شده لا جرم اگر قرينه در كلام قائم نباشد لفظ را بر حقيقت حمل نموده و در غير اين صورت بر مجاز .
و چه بعدى دارد كه حضور زمان حاجت چنين اثرى داشته باشد و حال آنكه مثل اين اثر به عقيده شما نسبت به زمان خطاب ثابت است چه آنكه شما تجويز مىكنيد كه متكلّم مادامىكه مشغول بكلام واحدى است مرتكب مجاز گردد ، پس در نتيجه بايد گفت تا زمانى كه كلام متكلّم قطع نشده براى سامع پسنديده و شايسته نيست حكم كند به اينكه متكلّم از لفظ چه اراده نموده ، آيا حقيقت مرادش بوده يا مجاز را قصد كرده .
و پس از انتهاء كلام حال مشخّص مىشود زيرا اگر نصب قرينه بر خلاف ظاهر اراده كرده باشد معلوم مىشود مجاز مرادش بوده و اگر قرينه نصب نكرده ظاهر مىشود حقيقت را اراده كرده است .
بنابراين معلوم شد كه دلالت لفظ نزد ما و شما پس از انقضاء زمان و سپرى شدن آن مستقرّ مىگردد و تنها اختلافى كه بين ما و شما است اينست كه زمان مزبور از نظر شما كوتاهتر و از ديده ما طولانىتر مىباشد و بسى روشن است كه طول و قصر مدخليّتى در اين باب نداشته و نبايد اين مقدار از فرق باعث آن شود كه اصل تأثير را شما انكار كنيد .
و خلاصه آنكه :
يا حضور زمان و انقضاء آنات اساسا و بتاتا نبايد تأثيرى در دلالت لفظ داشته باشد و يا اگر براى آن اثر و دخالتى قائل شديم ديگر طولانى يا كوتاهى آن را نبايد مناط و ملاك تفرقه بين آنها قرار دهيم .
و به اين بيان فساد و بطلان قول ديگر مرحوم سيّد كه فرمود :
و اين دلالت قبل از وقت حاجت حاصل بوده الخ .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 1177
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٧٧