و شاهد بر اين گفتار آنست كه :
اجماع و اتّفاق است بر جواز تأخير قرينه از وقت تلفّظ نمودن بمجاز بهطورىكه البتّه وحدت مجموع كلام و قرينه از نظر اهل عرف محفوظ باشد و قرينه را جزء كلام قرار بدهند و از مصاديق آن مىتوان موردى را نام برد كه در آن جملات متعدّد با عاطف به يكديگر مربوط شده و به دنبالشان استثناء يا قيد ديگرى كه مشابه آن است قرار گرفته و متكلّم قرينه اقامه كند كه قيد مذكور به تمام جمل راجع است چنانچه تحقيق آن مبسوطا گذشت كه در اين مورد قرينه از وقت خطاب بتأخير افتاده واحدى در آن اشكال ننموده است درحالىكه اگر مجرّد نطق به لفظى موجب آن بود كه الزاما لفظ به معناى حقيقى خودش منصرف باشد نمىبايد امر يادشده جايز باشد چه آنكه محذور و اشكال نامبرده يعنى اغراء بجهل لازمه آن مىباشد و لو در آنى از آنات چه آنكه جمله اوّل را كه متكلّم گفت و قبل از آوردن استثناء جمله ديگرى را به آن عطف كرد نفس عطف سبب بتأخير افتادن بيان مىشود اگرچه زمان تأخير بسيار كوتاه بوده و فقط به مقدارى باشد كه يك جمله به جمله اوّل عطف شود و در قبح اغراء بجهل طول و قصر زمان دخالتى نداشته و تفاوتى بين آنها نمىباشد .
علاوه بر اين تقرير و مضافا بمورد مذكور مىگوييم :
علماء حكم كردهاند به اينكه متكلّم مىتواند عامّى را كه به ادلّه عقلى تخصيص خورده براى مخاطب و سامع القاء نمايد اگرچه مخاطب نداند عقل مخصّص آن مىباشد و در اين حكم از احدى خلاف نقل نگرديده است .
تفصيل
قوله : و تحقيقه انّه لا ريب الخ : ضمير در « تحقيقه » به « حلّ » راجع بوده و ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 1154
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٥٤