سامع احتمال تجوّز و اراده غير ظاهر را ندهد و انتفاء چنين احتمالى قبل از وقت حاجت يعنى در زمان خطاب موقوف است بر اينكه منع از تأخير بيان بطور ثابت باشد چه نسبت به زمان حاجت و چه وقت خطاب درحالىكه گفتيم منع بطور مطلق ثابت نيست و دليل قابل اعتمادى در اينجا نقل نشده است .
سؤال
چطور بگوئيم منع بطور مطلق ثابت نشده درحالىكه اصالة الحقيقه فى الكلام اصلى است متّفق عليه و كلّيّه حضرات به آن پايبند مىباشند و معناى آن اينست كه اگر كلامى از متكلّم القاء شد و احتمال مىداديم كه مراد متكلّم خلاف ظاهر آن است بايد بر ظاهرش حمل گردد و باحتمال اراده خلاف ظاهر اعتنائى نبايد نمود و پرواضح است كه اين تقرير هم نسبت به زمان حاجت جارى بوده و هم در زمان خطاب به آن بايد ملتزم بود .
جواب
اصل نامبرده اگرچه مورد اتّفاق و تسالم حضرات است ولى معنايش اينست كه :
اگر متكلّم لفظى را القاء نمود و قرينهاى بر خلاف ظاهر نصب نكرد تا وقتىكه زمان جعل و نصب قرينه گذشت و معذلك كلام همچنان بدون قرينه و مجرّد از آن ماند در چنين وقتى البتّه اصل مزبور مقتضى است كلام را بر ظاهر يعنى معناى حقيقى آن حمل كنيم ، پس در حمل لفظ بر معناى حقيقى شرط است وقت نصب قرينه منقضى شده باشد امّا بيش از آن قبول نداريم بتوان اصل را جارى كرده و برطبقش لفظ را بر معناى حقيقى حمل نمود .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 1153
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٥٣