و امّا صورت دوّم يعنى موردى كه حكم مطلق و مقيّد باهم مختلف نباشد از دو حال خارج نيست :
1 - آنكه موجب و سبب هر دو متّحد باشد مانند اينكه گفته است :
ان رزقت ولدا فاكرم هاشميّا و ان رزقت ولدا فاكرم هاشميّا عالما .
2 - آنكه سبب هر دو مختلف باشد مانند اينكه گفته شود :
ان قرأت الدّرس فجالس هاشمىّ و ان جالست فجالس هاشميّا عالما .
در فرض اوّل كه موجب و سبب هر دو باهم متّحد است باز از دو حال خارج نيست :
الف : آنكه هر دو مثبت بوده مانند مثال مذكور .
ب : آنكه هر دو منفى باشند مثل اينكه گفته شود :
ان كنت لا تعلم فلا تصاحب جاهلا و ان كنت لا تعلم فلا تصاحب جاهلا فاسقا .
پس مجموع صور اين قسم سهتا مىشود به اين شرح :
1 - مطلق و مقيّد حكمشان هر دو مثبت بوده و در موجب و سبب باهم متّحد باشند .
2 - حكم در هر دو منفى بوده و در سبب نيز باهم متّحد باشند .
3 - سبب آن دو باهم مختلف باشد .
و شرح اين سه قسم در بحث بعدى انشاءالله خواهد آمد .
قوله : فاعلم انّه اذا ورد مطلق و مقيّد : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » است .
قوله : فامّا ان يختلف حكمهما : يعنى حكم مطلق و مقيّد .
قوله : بوجه من الوجوه : نه بنحو نسخ و نه بطور تقييد و تبيين .
قوله : الخطابان المتضمّنان لهما : ضمير در « لهما » به دو حكم مختلف راجع است .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 1054
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٠٥٤