و اينكه مستدلّ افزود و گفت :
ترك عمل به دليل يعنى اصل در يكى از جملات بخاطر دفع محذور هذريّت مىباشد .
خود هذر و لغو است زيرا خارج شدن از اصالة الحقيقة و با بودن قرينه تمايل بمجاز پيدا كردن از امورى است كه جاى شكّ و ترديد نمىباشد .
و تعلّق داشتن استثناء بجمله اخير اجمالا امر قطعى و حتمى است پس تعليل براى ترك عمل باصل در اين هنگام به دفع محذور هذريّت كلامى زيادى بلكه حاكى از غفلت و عدم توجّه مىباشد ، زيرا اگر دفع هذريّت به تنهائى براى خارج شدن از اصل صلاحيّت مىداشت لازمهاش اين بود كه استثناء مقبول باشد و لو عرفا از كلام منفصل بوده و انقطاعش از مستثنى منه محسوس و مشهود باشد بلكه غير مستثنى از لواحق ديگر كلام نيز مىبايد واجد اين حكم باشند درحالىكه بداهت و ضرورت بفساد اين كلام شهادت و گواهى مىدهند .
تفصيل
حاصل فرموده مصنّف ( ره ) در اين عبارات اينست كه :
مستدلّ افزود استثناء بر خلاف اصل است و حتّى الامكان رعايت اصل لازم و واجب است ازاينرو بامورى كه بر خلاف اصل هستند نبايد عمل نمود ولى مخالفت با اصل در مورد بحث به واسطه يقينى بودن استثناء در كلام حتمى است زيرا اگر استثناء را مهمل بگذاريم هذر و لغو در كلام حكيم لازم مىآيد ازاينرو براى دفع اين محذور ناچاريم باستثناء عمل نمائيم منتهى براى دفع محذور لغويّت صرفا جمله اخير را محلّ تأثير براى استثناء قرار مىدهيم و در باقى جملات به اصل عمل مىكنيم ، پس عمل باستثناء و
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 929
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٢٩