1 - رأى محقّقين از متأخّرين ، ايشان مىفرماين :
ابتداء قبل از حكم و اسناد اخراج صورت گرفته و تمام مدلول لفظ معلوم شده پس از آن اسناد صورت مىگيرد مثلا در مثال اكرم العلماء الّا الفسّاق منهم ايشان معتقدند قبل از حكم باكرام ابتداء مدلول علماء را معيّن كرده و به وسيله استثناء احراز مىكنيم كه مقصود از آن صرفا علماء غير فاسق مىباشد و پس از آن حكم باكرام مىگردد پس طبق اين رأى معناى عبارت مزبور چنين مىشود :
علماء غير فاسق را اكرام بنما .
2 - برخى ديگر فرمودهاند مجموع مستثنى و مستثنى منه و ادات استثناء عبارتند از باقيمانده پس از استثناء مثلا در مثال مذكور باقيمانده پس از استثناء علماء عدول است كه از آن به علماء الّا الفسّاق تعبير شده است بنابراين آنچه باقى مىماند داراى دو اسم و عنوان مىباشد :
الف : علماء عدول كه اين عنوان مفرد مىباشد .
ب : علماء الّا الفسّاق كه اين اسم براى ايشان نام مركّبى است .
پس چه بگوئيم علماء عدول را اكرام نما و چه بگوئيم علماء الّا الفسّاق را اكرام كن هر دو در معنى يكى مىباشند .
3 - عقيده قدماء ، ايشان مىفرماين :
ابتداء حكم و اسناد واقع مىشود و سپس به وسيله استثناء در آن تصرّف مىشود قهرا مراد از مستثنى منه باقيمانده پس از استثناء بوده كه مجازا از عامّ اراده شده است و طبق اين رأى اوّل اكرام به علماء با همان معناى واسعى كه دارد نسبت داده شده و سپس به قرينه « الّا الفسّاق » مشخّص مىشود كه از علماء معناى واسع و عمومش مراد نبوده بلكه مجازا خصوص عدول اراده شده است .
با توجّه به آراء مذكور اينك مىگوييم :
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 926
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٢٦