ترجمه :
وجه پنجم
نزاع و اختلافى نيست در اينكه استثناء از استثناء صرفا بجمله پهلوى خود رجوع كرده نه جملات قبل از آن ، بنابراين وقتى قائل مىگويد :
ضربت غلمانى الّا ثلاثة الّا واحدا ( زدم غلامانم را مگر سه تا از ايشان مگر يكى از آنها را ) .
كلمه « الّا واحد » استثناء از « الّا ثلاثة » است نه جمله قبل از آنكه « ضربت غلمانى » باشد بنابراين تعداد افرادى كه از ضرب خارج هستند دو نفر مىباشند .
و وقتى حكم در اين مورد چنين بود در غيرش نيز بايد همينطور باشد تا بدينوسيله اشتراك دفع شود چون اگر در غير اين مورد استثناء بجميع تعلّق گيرد لازم مىآيد كه استثناء به دو معنا استعمال شود .
الف : رجوع به خصوص جمله اخير .
ب : رجوع به تمام جملات .
و لازمه اين دو آنست كه دو وضع داشته و بدين ترتيب اشتراك ثابت مىشود و آن بر خلاف اصل است چنانچه در محلّش باثبات رسيده .
قوله : انّه لا خلاف فى انّ الاستثناء : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : دون ما تقدّمه : ضمير منصوبى در « تقدّمه » به « ما يليه » راجع است .
قوله : دون ما تقدّمها : ضمير منصوبى در « تقدّمها » به « الجملة الّتى يليها » راجع است .
قوله : فكذا فى غيره : يعنى در غير استثناء از استثناء .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 921
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٩٢١